Βασίλης Μούτσογλου: Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης 19ος-20ος αιώνας

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΣΟΥΚΑΤΟΥ

Αθήνα, Μάρτιος 2026

Σελίδες 364

ISBN: 978-618-5466-55-8

1. Εισαγωγή

Ο συγγραφέας, Πρέσβης ε.τ. Βασίλης Μούτσογλου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Απόφοιτος του Ζωγραφείου Λυκείου, πτυχιούχος του Πολυτεχνείου της Κωνσταντινουπόλεως και της Παντείου Σχολής Πολιτικών

Επιστημών. Εργάσθηκε ως Μηχανολόγος Μηχανικός και εν συνεχεία ακολούθησε διπλωματική σταδιοδρομία.  Υπηρέτησε ως Πρόξενος στο Τορόντο, Α΄ Γραμματέας στην Πρεσβεία της Βαρσοβίας, Γ. Πρόξενος στη Τζέντα, Σύμβουλος στη Μόνιμη Αντιπροσωπεία της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση στις Βρυξέλλες και Πρέσβης στην Αλγερία. Υπηρέτησε στο Υπουργείο Εξωτερικών στην Αθήνα, στις Διευθύνσεις Τουρκίας, Ευρώπης, Εκκλησιών, Διεθνών Οργανισμών και Διοικητικών και Δικαστικών Υποθέσεων. Είναι πολυγραφότατος έχοντας εκδώσει ἐργα ιστορικού και πολιτικού ενδιαφἐροντος, καθώς και μυθιστορήματα και ποιητικά έργα.

Το εν θέματι βιβλίο εξετάζει ιστορικά την μαρτυρική πορεία των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης από την εποχή των μεταρρυθμίσεων του 19ου αιώνα  στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έως το 1991. Αποτελεί φυσική συνέχεια του πονήματος του ίδιου συγγραφέα «Οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης 1453-1821», (έτος έκδοσης 2023), καλύπτοντας μια χρονική περίοδο άνω των 5  αιώνων.

Σκοπός αυτής της βιβλιοκριτικής είναι η παρουσίαση του περιεχομένου του έργου και η αξιολόγηση της συμβολής του στην ιστοριογραφία του Ελληνισμού της Πόλης.

2. Σύνοψη περιεχομένου

Το βιβλίο σκιαγραφεί και αναδεικνύει την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας της Κωνσταντινούπολης από τον 19ο αιώνα έως και τον 20ό αιώνα. Ο συγγραφέας αναφέρεται στην οργάνωση και λειτουργία των κοινοτικών θεσμών, ιδιαίτερα των εκπαιδευτικών και εκκλησιαστικών, καθώς και στην κοινωνική, πνευματική και πολιτιστική ζωή των Ελλήνων της Πόλης, εν μέσω μιας οθωμανικής και μετέπειτα τουρκικής διοίκησης, ενίοτε ανεκτικής αλλά συχνάκις αυταρχικής και καταπιεστικής με τις απηνείς διώξεις και βιαιότητες, γεγονός που συντέλεσε στη δραματική συρρίκνωση του ελληνικού στοιχείου στις μέρες μας.

Το βιβλίο είναι δομημένο σε 11 Κεφάλαια, αρχής γενομένης από την Εποχή των Μεταρρυθμίσεων (1839 -). Για την εξελικτική πορεία του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης, βασικά Κεφάλαια θεωρούνται:

1. «Ὁ Ελληνισμός τον 19ο αιώνα», περίοδο κατά την οποία ακμάζει και μεγαλουργεί πνευματικά ο Ελληνισμός.
2. «Το Κίνημα των Νεοτούρκων», απαρχή της εξόντωσης των μη μουσουλμανικών πληθυσμών.
3. «Η Ομογενειακή ζωή στην Πόλη», με αναφορές στα νεοελληνικά γράμματα μετά το 1922, τον Τύπο και την θαυμαστή εκδοτική δραστηριότητα.
4. «Η Μεταπολεμική Περίοδος», με έμφαση στην πνευματική ζωή στην Πόλη, ως «Η τελευταία αναλαμπή», έργο του Κώστα Σταματόπουλου, το οποίο αναφέρει ο συγγραφέας σε αυτό το κεφάλαιο.

Ο συγγραφέας παραπέμπει -ως πρωτογενή τεκμηρίωση- κυρίως σε έγγραφα της Ελληνικής Πρεσβείας Κωνσταντινούπολης, όπως και του Γενικού Προξενείου Κωνσταντινούπολης. Οι βιβλιογραφικές παραπομπές -πρωτογενείς και δευτερογενείς- παρατίθενται με τη μορφή υποσημειώσεων και αναφέρονται σε κομβικά συγγράμματα Ελλήνων και Τούρκων συγγραφέων. Γενικά, οι πηγές είναι αξιόπιστες και εν πολλοίς επαρκείς για τον σκοπό του βιβλίου. Λόγω της πυκνής εξιστόρησης γεγονότων, διαφαίνεται η πρόθεση του συγγραφέα να επικεντρωθεί σε ουσιώδεις και επιλεγμένες παραπομπές, οι οποίες θα αποτελέσουν για τον ερευνητή έναυσμα για περαιτέρω μελέτη.

4. Κριτική αποτίμηση

Βασικό πλεονέκτημα του έργου αποτελεί η επιλογή ενός σημαντικού θέματος της νεότερης ελληνικής ιστορίας στην ευρύτερη διάστασή της. Ο συγγραφέας σκιαγραφεί πτυχές της κοινωνικής ζωής και της συλλογικής δράσης των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, αναδεικνύοντας τον πολυδιάστατο χαρακτήρα της δυναμικής ύπαρξης τους στην εξεταζόμενη χρονική περιοδο.

Η χρονολογική οργάνωση του υλικού επιτρέπει στον αναγνώστη, ερευνητή-μελετητή, να παρακολουθήσει τις αλλεπάλληλες και μεθοδικά σχεδιασμένες

διώξεις και τις συστηματικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων της Ελληνικής Μειονότητας από το Τουρκικό Κράτος.

Η κεντρική θέση του βιβλίου αποτυπώνεται στις τελευταίες γραμμές της Εισαγωγής καθώς και του Επιλόγου. Η νηφάλια και αντικειμενικής χροιάς πένα του συγγραφέα, ο οποίος εβίωσε τα δραματικά γεγονότα του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού αι., δεν αποκρύπτει μόνον μια πικρία που τον διακατέχει, αλλά και φανερώνει μιαν αχνή ελπίδα για το μέλλον. «Σχεδόν ολόκληρη η Ελληνική Μειονότητα, κάτω από τις συνεχείς πιέσεις και τα μέτρα των τουρκικών αρχών, αναγκάστηκε τελικά να εγκαταλείψει σταδιακά την Κωνσταντινούπολη μέχρι το τέλος του αιώνα, τερματίζοντας την ύπαρξη μιας κοινότητας με ζωή, δράση και δημιουργία άνω των πέντε αιώνων¹… Την περίοδο της πατριαρχίας Αθηναγόρα (1948-1972), σχεδόν όλοι οι Έλληνες, υποκύπτοντας στις αφόρητες πιέσεις της Τουρκία, εγκαταλείπουν σταδιακά την Πόλη τους. Ένα μικρό μόνο μέρος των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης παραμένει στις εστίες τους διατηρώντας τα ήθη και έθιμα και συνεχίζοντας μια μεγάλη παράδοση²… Από την άλλη πλευρά, δυστυχώς η φροντίδα του Ελληνικού κράτους δεν υπήρξε επαρκής για να προστατεύσει την Ελληνική Μειονότητα από τη θύελλα των διώξεων³».

Ο συγγραφέας, ως διπλωμάτης, αποτυπώνει με νηφαλιότητα τα δεινά που υπέστησαν οι  Έλληνες της Πόλης. Είναι αναντίρρρητο γεγονός ότι οι Έλληνες εξαναγκάστηκαν, συνεπεία των βιαιοτήτων από το τουρκικό κράτος, να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές εστίες τους και να καταφύγουν στην Ελλάδα και όχι «να μεταναστεύσουν αναζητώντας καλύτερες οικονομικές συνθήκες» (sic), όπως σκοπίμως και τεχνηέντως διατείνονται κάποιοι «κύκλοι».

Η συνεχής αναφορά του συγγραφέα στους όρους «Έλληνες», «Ελληνισμός», αντί των όρων «Ρωμιοί», «Ρωμιοσύνη» αποτιμάται θετικά και συμβάλλει στην καθιέρωση αυτών, καθ΄ όσον οι έννοιες «Ρωμιοί», «Ρωμιοσύνη» είναι ιστορικά παρωχημένες και συχνά οδηγούν σε σκόπιμες παρερμηνείες.

__________________

1. Επίλογος, σελ. 363.
2. Εισαγωγή, σελ. 15.
3. Επίλογος, σελ. 364.

5. Συμπέρασμα

Συνολικά, το εν θέματι έργο του Βασίλη Μούτσογλου αποτελεί μια αξιόλογη ιστορική αναδίφηση για τον Ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, απαλλαγμένη από υποκειμενισμό. Με σαφή δομή και ουσιαστική θεματική, προσφέρει στον αναγνώστη μια ολοκληρωμένη εικόνα της ακμής, των μετασχηματισμών και της εν τέλει δραματικής συρρίκνωσης της Ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης.

Αντώνης Χ. Λαμπίδης

Μάιος 2026