Ιωάννης Ντεληγιάννης, Καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας, Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
- Ι. Ντεληγιάννης, 2015. Μ. Τύλλιου Κικέρωνα Περί Πολιτείας Βιβλία Έξι. Εισαγωγή – Κείμενο – Μετάφραση – Σχόλια, Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα
- Ι. Ντεληγιάννης, Μ. Τύλλιου Κικέρωνα Περί Νόμων Βιβλία Τρία. Εισαγωγή – Κείμενο – Μετάφραση – Σχόλια, Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα
- Ι. Ντεληγιάννης, 2021. Μ. Τύλλιος Κικέρων, Περί Πολιτείας & Περί Νόμων, Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα
- Ι. Ντεληγιάννης, 2021. Μ. Τύλλιου Κικέρωνα Λόγοι επ’ απονοστήσει ευχαριστήριοι ενώπιον της Συγκλήτου & προς τους Ρωμαίους πολίτες. Επίμετρο: [Μ. Τύλλιου Κικέρωνα] Ο της προηγουμένης της εξορίας λόγος. Εισαγωγή – Κείμενο – Μετάφραση – Ερμηνευτικός Σχολιασμός, Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα
Η μακρόχρονη απουσία πλήρων και αξιόπιστων νεοελληνικών μεταφράσεων των βασικών πολιτικών έργων του Μάρκου Τύλλιου Κικέρωνα από την ελληνική βιβλιογραφική παραγωγή συνιστά ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά κενά στη μελέτη της ρωμαϊκής πολιτικής σκέψης στον ελληνόγλωσσο χώρο. Η πλήρης μετάφραση των διαλόγων De re publica (Περί Πολιτείας) και De legibus (Περί Νόμων) μόλις κατά τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα αντανακλά διαχρονικές εκπαιδευτικές και ιδεολογικές επιλογές που περιόρισαν τη συστηματική ενασχόληση με τη λατινική πολιτική και νομική γραμματεία. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται οι τέσσερις εκδόσεις που παρουσιάζονται εδώ, δημοσιευμένες την περίοδο 2015–2021, οι οποίες συγκροτούν ένα συνεκτικό και εξελισσόμενο ερευνητικό σώμα με σαφή εσωτερική συνοχή και διακριτή επιστημονική στόχευση. Κοινός παρονομαστής τους είναι η συστηματική μεταφραστική, φιλολογική και ερμηνευτική προσέγγιση κειμένων που ανήκουν στον πυρήνα της πολιτικής φιλοσοφίας και της ρητορικής του Κικέρωνα, με στόχο όχι μόνο την κάλυψη ενός μακροχρόνιου κενού στη νεοελληνική βιβλιογραφία, αλλά και τη δημιουργία αξιόπιστων εργαλείων μελέτης που επιτρέπουν την ουσιαστική ένταξη του κικερώνειου έργου στον σύγχρονο ελληνόγλωσσο επιστημονικό διάλογο, τόσο για τον ειδικό όσο και για τον μη ειδικό αναγνώστη.
Αφετηρία του συνολικού εγχειρήματος αποτελεί η πλήρης μεταφρασμένη και υπομνηματισμένη έκδοση του διαλόγου De re publica (2015), η οποία θέτει τις βάσεις για την ενιαία προσέγγιση της κικερώνειας πολιτικής σκέψης που ακολουθεί στα επόμενα έργα. Το έργο αυτό, θεμελιώδες για την κατανόηση της πολιτικής σκέψης και φιλοσοφίας του Κικέρωνα, παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα σε πλήρη μορφή, συμπεριλαμβανομένων των αποσπασμάτων του έργου και του Ονείρου του Σκιπίωνα. Η εκτενής εισαγωγή τοποθετεί τον διάλογο στο ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, εξετάζοντας τις συνθήκες συγγραφής, τις φιλοσοφικές επιρροές και τη σύνθετη σχέση του Κικέρωνα με την ελληνική πολιτική φιλοσοφία, ιδίως με την πλατωνική Πολιτεία. Παράλληλα, αναλύονται διεξοδικά η δομή, οι χαρακτήρες, η γλώσσα και το ύφος του διαλόγου, καθώς και η σημασία και η πρόσληψή του από την αρχαιότητα έως την ύστερη αρχαιότητα.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην παράδοση του κειμένου και στα προβλήματα που αυτή παρουσιάζει. Το λατινικό κείμενο βασίζεται στην κριτική έκδοση του Jonathan G. F. Powell (OCT, 2006), αλλά προκύπτει από συγκριτική αξιοποίηση και άλλων σημαντικών εκδόσεων, ενώ επανεξετάζεται κριτικά η εκδοτική επιλογή της θεματικής οργάνωσης των αποσπασμάτων. Η προτεινόμενη αναδιάταξή τους, με βάση τη θέση τους στο έργο, συνιστά ουσιαστική συμβολή στη φιλολογική έρευνα. Η νεοελληνική μετάφραση ακολουθεί πιστά το λατινικό πρωτότυπο ως προς την ορολογία, το ύφος και τη συντακτική δομή, επιδιώκοντας να αποδώσει με ακρίβεια τη σκέψη και τη ρητορική πυκνότητα του Κικέρωνα. Ο εκτενής ερμηνευτικός σχολιασμός καλύπτει ζητήματα κειμενικής κριτικής, αφηγηματικής τεχνικής, γλωσσικής ιδιαιτερότητας και ιστορικού περιεχομένου, ενώ τα αναλυτικά ευρετήρια καθιστούν την έκδοση πολύτιμο εργαλείο μελέτης.
Η δεύτερη μονογραφική έκδοση, αφιερωμένη στον διάλογο De legibus (2017), συμπληρώνει οργανικά το De re publica και φωτίζει τη νομοθετική διάσταση της κικερώνειας πολιτικής θεωρίας, καθιστώντας εμφανή τη μετάβαση από τη θεωρητική σύλληψη της πολιτείας στη συγκεκριμένη κανονιστική της έκφραση. Η εισαγωγή εξετάζει διεξοδικά ζητήματα χρονολόγησης, σύλληψης και δομής του διαλόγου, καθώς και τη στενή του σχέση με τα πολιτικά και φιλοσοφικά συμφραζόμενα της εποχής. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διακειμενική σχέση με τους πλατωνικούς Νόμους και στη δημιουργική αφομοίωση ελληνικών φιλοσοφικών και νομικών προτύπων.
Όπως και στην προηγούμενη έκδοση, το λατινικό κείμενο στηρίζεται στην πλέον πρόσφατη κριτική έκδοση, αλλά εμπλουτίζεται μέσω συγκριτικής εξέτασης παλαιότερων και νεότερων εκδόσεων και σχολιασμών. Η μετάφραση επιδιώκει υψηλό βαθμό πιστότητας, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες της γλώσσας των νόμων στα Βιβλία Δύο και Τρία, ενώ ο ερμηνευτικός σχολιασμός εστιάζει σε φιλολογικά, γλωσσικά και πραγματολογικά ζητήματα. Τα ευρετήρια ονομάτων και όρων, πρωτότυπα για τα δεδομένα της διεθνούς βιβλιογραφίας, ενισχύουν περαιτέρω τη χρηστικότητα της έκδοσης. Με το έργο αυτό ολοκληρώνεται για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα η πλήρης, υπομνηματισμένη παρουσίαση των δύο βασικών πολιτικών διαλόγων του Κικέρωνα.
Η επίτομη έκδοση του 2021, που συνδυάζει το Περί Πολιτείας και το Περί Νόμων σε έναν τόμο, συνιστά το επόμενο στάδιο του ερευνητικού εγχειρήματος και σηματοδοτεί τη μετάβαση από την εξειδικευμένη επιστημονική ανάλυση σε μια περισσότερο συνθετική και αναγνωστικά προσιτή παρουσίαση. Στόχος της έκδοσης αυτής είναι η παρουσίαση της πολιτικής σκέψης του Κικέρωνα σε ενιαία μορφή, περισσότερο προσιτή στο ευρύτερο κοινό, χωρίς όμως απώλεια της επιστημονικής της αξίας. Η εισαγωγή αναδιοργανώνεται και συμπυκνώνεται, διατηρώντας τα αναγκαία στοιχεία για την κατανόηση του ιστορικού, πολιτικού και φιλοσοφικού πλαισίου των διαλόγων, ενώ η μετάφραση αναθεωρείται και βελτιώνεται όπου κρίθηκε αναγκαίο.
Ο υπομνηματισμός περιορίζεται στα απολύτως ουσιώδη πραγματολογικά και ερμηνευτικά σχόλια, ώστε να διευκολύνει την ανάγνωση και τη συνολική πρόσληψη των κειμένων. Η επικαιροποιημένη βιβλιογραφία και τα ευρετήρια καθιστούν την έκδοση χρήσιμη τόσο για διδακτικούς σκοπούς όσο και για αναγνώστες που επιθυμούν μια σφαιρική εικόνα της κικερώνειας πολιτικής θεωρίας. Μέσα από αυτή τη σύνθεση αναδεικνύεται καθαρά η συμπληρωματική σχέση των δύο διαλόγων: το De legibus λειτουργεί ως πρακτική και νομοθετική εξειδίκευση θεωρητικών θέσεων που διατυπώνονται στο De re publica.
Η τέταρτη έκδοση (2021), αφιερωμένη στους λόγους Post reditum in Senatu και Post reditum ad Quirites, μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τη θεωρία στην πολιτική πράξη και τη ρητορική έκφραση. Πρόκειται για τους μοναδικούς σωζόμενους επιδεικτικούς λόγους του Κικέρωνα και για πολύτιμες πηγές σχετικά με την προσωπική του περιπέτεια της εξορίας και της επιστροφής, αλλά και με τη γενικότερη πολιτική κρίση της ύστερης Δημοκρατίας. Η εισαγωγή εξετάζει διεξοδικά τις ιστορικές συνθήκες σύνθεσης και εκφώνησης των λόγων, τη δομή τους, το ύφος τους και την προβληματική της αυθεντικότητας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάλυση της ψυχοσυναισθηματικής κατάστασης του Κικέρωνα, η οποία αντανακλάται στον μακροπερίοδο λόγο και στις αδυναμίες της ρητορικής οργάνωσης. Η παράθεση ως επιμέτρου του ψευδοκικερώνειου λόγου Pridie quam in exsilium iret προσφέρει μια επιπλέον διάσταση, καθώς αναδεικνύει τη διαχρονική απήχηση και τη μίμηση της κικερώνειας ρητορικής κατά την ύστερη αρχαιότητα. Και σε αυτή την έκδοση, η μετάφραση επιδιώκει πιστότητα στο πρωτότυπο, ενώ ο ερμηνευτικός σχολιασμός εντάσσει τους λόγους στο ευρύτερο πολιτικό και ιδεολογικό πλαίσιο της εποχής.
Συνολικά, τα τέσσερα έργα συγκροτούν ένα ενιαίο και συνεκτικό ερευνητικό σύνολο που εκτείνεται σε διαφορετικά είδη λόγου και επίπεδα θεωρητικής επεξεργασίας, καλύπτοντας με συστηματικό τρόπο τον πυρήνα της κικερώνειας πολιτικής και ρητορικής παραγωγής. Η πολιτική φιλοσοφία, το δίκαιο και η ρητορική δεν αντιμετωπίζονται αποσπασματικά, αλλά ως αλληλένδετες και αλληλοσυμπληρούμενες όψεις ενός ενιαίου πνευματικού και πολιτικού προγράμματος, το οποίο διαμορφώνεται στο μεταίχμιο μιας εποχής βαθιάς κρίσης για τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία.
Κεντρικό χαρακτηριστικό του συνολικού εγχειρήματος είναι η μεθοδική σύνδεση της φιλολογικής ακρίβειας με την ιστορική και πολιτική ερμηνεία. Οι εκδόσεις δεν περιορίζονται στην παροχή ενός αξιόπιστου λατινικού κειμένου και μιας πιστής νεοελληνικής μετάφρασης, αλλά επιχειρούν να εντάξουν τα κείμενα στο ευρύτερο πλαίσιο της πολιτικής πρακτικής, των ιδεολογικών συγκρούσεων και της πνευματικής παράδοσης μέσα στην οποία αυτά παρήχθησαν. Η συνεχής αναφορά στην ελληνική φιλοσοφία, και ιδίως στην πλατωνική πολιτική σκέψη, δεν λειτουργεί απλώς ως καταγραφή επιρροών, αλλά ως εργαλείο κατανόησης της δημιουργικής πρόσληψης και μετασχηματισμού των ελληνικών προτύπων από τον Κικέρωνα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η ισορροπία που επιτυγχάνεται ανάμεσα στον εξειδικευμένο και στον ευρύτερο αναγνωστικό ορίζοντα. Οι αναλυτικές εισαγωγές και ο εκτενής σχολιασμός των πρώτων εκδόσεων ανταποκρίνονται στις ανάγκες του ειδικού φιλολόγου ή ιστορικού, ενώ η επίτομη σύνθεση του 2021 καθιστά τα ίδια κείμενα προσιτά σε αναγνώστες που ενδιαφέρονται για την πολιτική θεωρία, το δίκαιο ή την ιστορία των ιδεών χωρίς απαραίτητα φιλολογική εξειδίκευση. Με τον τρόπο αυτό, το συνολικό έργο λειτουργεί ταυτόχρονα ως επιστημονικό σημείο αναφοράς και ως εισαγωγική πύλη στη μελέτη της κικερώνειας σκέψης.
Η σημασία των εκδόσεων καθίσταται σαφέστερη αν ιδωθεί στο πλαίσιο της μακράς υστέρησης της ελληνικής πρόσληψης της ρωμαϊκής πολιτικής σκέψης. Η καθυστερημένη πλήρης μετάφραση των δύο βασικών πολιτικών διαλόγων του Κικέρωνα, De re publica (2015) και De legibus (2017), δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά αντανακλά τη διαχρονικά αμφίσημη θέση της λατινικής πολιτικής γραμματείας στη νεοελληνική εκπαίδευση και επιστήμη, σε αντίθεση με τη δυτικοευρωπαϊκή παράδοση, όπου οι μεταφράσεις των κικερώνειων πολιτικών έργων στις εθνικές γλώσσες είχαν καθιερωθεί ήδη από την πρώιμη νεωτερικότητα.
Μετά τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους, η εκπαιδευτική στόχευση επικεντρώθηκε στην ανάδειξη της αρχαίας ελληνικής πολιτισμικής συνέχειας, με αποτέλεσμα οι Λατίνοι συγγραφείς να εντάσσονται κυρίως σε συγκριτικά σχήματα, ενώ η ρωμαϊκή πολιτική φιλοσοφία αντιμετωπιζόταν ως παράγωγη των ελληνικών της προτύπων. Στο πλαίσιο αυτό, τα πολιτικά και νομικά του έργα δεν απέκτησαν σταθερή θέση ούτε στη διδασκαλία ούτε στη μεταφραστική παραγωγή. Ενώ τα ηθικά και ρητορικά έργα του Κικέρωνα εντάχθηκαν ευκολότερα στην εκπαιδευτική πράξη, καθώς ήταν γλωσσικά προσιτά και παιδαγωγικά αξιοποιήσιμα, τα πολιτικά έργα De re publica και De legibus παρέμειναν στο περιθώριο λόγω της φιλοσοφικής πυκνότητας, της τεχνικής τους δυσκολίας και της στενής τους σύνδεσης με ρωμαϊκούς θεσμούς και νομικές πρακτικές.
Υπό αυτό το πρίσμα, οι σύγχρονες ελληνικές μεταφράσεις τους αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Δεν καλύπτουν απλώς ένα μακροχρόνιο μεταφραστικό κενό, αλλά σηματοδοτούν μια μετατόπιση στην επιστημονική στάση απέναντι στη ρωμαϊκή πολιτική σκέψη, η οποία πλέον αντιμετωπίζεται ως αυτόνομη και δημιουργική συνιστώσα της κλασικής παράδοσης και όχι αποκλειστικά ως παράγωγο της ελληνικής φιλοσοφίας. Η ύπαρξη πλήρων, σύγχρονων και υπομνηματισμένων μεταφράσεων επιτρέπει τη συστηματική αξιοποίηση των κειμένων του Κικέρωνα τόσο σε προπτυχιακό όσο και σε μεταπτυχιακό επίπεδο, υπερβαίνοντας την αποσπασματική χρήση ξενόγλωσσων εκδόσεων. Παράλληλα, τα εκτενή ευρετήρια, οι πίνακες αντιστοίχισης και η προσεκτικά επιλεγμένη βιβλιογραφία διευκολύνουν την περαιτέρω έρευνα και καθιστούν τα έργα αυτά λειτουργικά εργαλεία μελέτης.
Τέλος, η ένταξη των επιδεικτικών λόγων της περιόδου μετά την εξορία στο ίδιο ερευνητικό πλαίσιο με τους πολιτικούς διαλόγους προσδίδει στο συνολικό εγχείρημα μια επιπλέον ερμηνευτική διάσταση. Ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να παρακολουθήσει τη μετάβαση από την πολιτική θεωρία στη ρητορική πράξη και να διαπιστώσει πώς οι αφηρημένες αρχές της res publica και της νομοθεσίας μετασχηματίζονται σε λόγο πολιτικής αυτοδικαίωσης και δημόσιας παρέμβασης. Η συνύπαρξη θεωρητικών και ρητορικών κειμένων αναδεικνύει με σαφήνεια την ενότητα σκέψης και δράσης που χαρακτηρίζει τον Κικέρωνα ως πολιτικό διανοητή.
Με βάση τα παραπάνω, οι τέσσερις αυτές εκδόσεις δεν συνιστούν απλώς μια σειρά ανεξάρτητων φιλολογικών εργασιών, αλλά ένα ολοκληρωμένο ερευνητικό πρόγραμμα. Η συμβολή τους στη νεοελληνική βιβλιογραφία είναι καθοριστική, καθώς καλύπτουν με συστηματικό τρόπο ένα σημαντικό τμήμα της λατινικής πολιτικής και ρητορικής γραμματείας και προσφέρουν τα ερμηνευτικά εργαλεία που απαιτούνται για την ουσιαστική κατανόηση της σκέψης και της ιστορικής σημασίας του Κικέρωνα. Ως τέτοιο, το συνολικό έργο αποτελεί πολύτιμη προσθήκη τόσο για την κλασική φιλολογία όσο και για τη μελέτη της πολιτικής θεωρίας και της ιστορίας των ιδεών.
Σε επίπεδο επιστημονικής αποτίμησης, ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στη συνέπεια με την οποία αντιμετωπίζονται σε όλες τις εκδόσεις βασικά ζητήματα φιλολογικής μεθοδολογίας. Η συστηματική σύγκριση των κριτικών εκδόσεων και η σαφής αιτιολόγηση εκδοτικών αποφάσεων καθιστούν τα έργα αυτά όχι μόνο μεταφραστικές, αλλά και ουσιαστικά φιλολογικές συμβολές. Ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να παρακολουθήσει την πορεία από το λατινικό πρωτότυπο στη νεοελληνική απόδοση και να κατανοήσει τις ερμηνευτικές επιλογές που συνεπάγεται αυτή η διαδικασία, γεγονός που ενισχύει τη διαφάνεια και την επιστημονική αξιοπιστία των εκδόσεων.
Παράλληλα, η έμφαση στη λειτουργία των κειμένων ως ιστορικών και πολιτικών πηγών διευρύνει τον ορίζοντα της φιλολογικής ανάγνωσης. Τα έργα του Κικέρωνα προσεγγίζονται όχι μόνο ως λογοτεχνικά ή φιλοσοφικά κείμενα, αλλά και ως μαρτυρίες ενός κόσμου σε μετάβαση, όπου η πολιτική θεωρία, η νομοθεσία και η ρητορική αντανακλούν συγκεκριμένες κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις. Με τον τρόπο αυτό, οι εκδόσεις αυτές μπορούν να αξιοποιηθούν γόνιμα και από ιστορικούς, πολιτικούς επιστήμονες και μελετητές της ιστορίας των θεσμών.
Τέλος, αξίζει να υπογραμμιστεί ότι το συνολικό εγχείρημα διαθέτει σαφή προοπτική περαιτέρω αξιοποίησης και συνέχειας, ως αφετηρία για τη συστηματικότερη ενασχόληση με τη ρωμαϊκή πολιτική και ρητορική γραμματεία στον ελληνόγλωσσο χώρο. Η μεθοδολογία που εφαρμόζεται στις εκδόσεις αυτές – συνδυασμός κριτικής αποκατάστασης του κειμένου, προσεκτικής μεταφραστικής πρακτικής και εκτενούς ιστορικοπολιτικής ερμηνείας – προσφέρει ένα σαφές πλαίσιο αναφοράς για μελλοντικές εκδοτικές και ερευνητικές προσπάθειες.
Υπό αυτό το πρίσμα, οι τέσσερις εκδόσεις μπορούν να αξιολογηθούν ως μια συνεκτική και μεθοδικά επεξεργασμένη συμβολή στη φιλολογική παραγωγή, με σαφή προστιθέμενη αξία τόσο σε επίπεδο πρωτογενούς υλικού όσο και σε επίπεδο ερμηνευτικής προσέγγισης. Η σημασία τους έγκειται τόσο στη μεμονωμένη αξία κάθε τόμου όσο και στη δυνατότητα που προσφέρουν για συνολική πρόσληψη της κικερώνειας σκέψης, σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο. Ως εκ τούτου, το σύνολο του έργου συνιστά ένα αξιόπιστο και χρήσιμο σημείο αναφοράς για τη μελέτη του Κικέρωνα και, ευρύτερα, για την κατανόηση της πολιτικής και ρητορικής σκέψης της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας.
