Όταν οι Δυτικοευρωπαίοι περιηγητές ταξίδευαν στην Ανατολή —από τα μέσα του 16ου μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα— συνάντησαν πολλά αξιοπερίεργα και αξιομνημόνευτα. Ανάμεσα σ’ αυτά ήταν και ο κόσμος των χαμάμ. Εκατό και πλέον περιηγητές δεν παρέλειψαν να καταγράψουν στα ταξιδιωτικά τους χρονικά με λόγο γλαφυρό, με πρωτότυπες εικόνες και με πολλές λεπτομέρειες όλα όσα βίωσαν και τους εντυπωσίασαν στα χαμάμ· ήταν εμπειρία πρωτόγνωρη γι’ αυτούς.
Γιατί άραγε οι περιηγητές εντυπωσιάζονται τόσο από τα επιβλητικά δημόσια και ιδιωτικά λουτρά στην Οθωμανική Αυτοκρατορία; Για ποιους λόγους, με ποιους τρόπους και ποιους πόρους οικοδομούνται τα χαμάμ και πώς οργανώνεται και συντηρείται η λειτουργία τους; Τι σημαίνει για τις γυναίκες η επίσκεψη στα χαμάμ και πώς οι περιηγητές μεταπλάθουν στις αφηγήσεις τους τον σαγηνευτικό και απαγορευτικό γι’ αυτούς κόσμο των γυναικών; Οι περιηγητές εξηγούν τους λόγους της αθρόας προσέλευσης στα χαμάμ: λόγοι συνδεδεμένοι με τους θρησκευτικούς κανόνες των μουσουλμάνων, λόγοι υγείας και υγιεινής, καλλωπισμού, ψυχαγωγίας και απόλαυσης. Τα λουτρά στην Αρχαιότητα και τα κατάλοιπά τους κατά την εποχή των ταξιδιών των Ευρωπαίων, τα εντυπωσιακά κτίσματα των χαμάμ, οικοδομημένα χάρη στις ευεργεσίες εύπορων μουσουλμάνων, οι προηγμένες εγκαταστάσεις θέρμανσης και υδροδότησης, αλλά και οι εργαζόμενοι, ο εξοπλισμός, τα σύνεργα και τα προϊόντα που χρησιμοποιούνταν, κατέχουν σημαντική θέση στα έργα τους.
Στα χαμάμ ζυμώθηκαν συλλογικές μνήμες, συμπεριφορές και πρακτικές. Ο συγχρωτισμός ατόμων ανεξαρτήτως θρησκευτικού δόγματος ή εθνότητας, το εκτεθειμένο στη δημόσια θέαση γυμνό ή ημίγυμνο σώμα των λουομένων, ο απροσπέλαστος κόσμος των γυναικών, που η επίσκεψή τους στα λουτρά αποτελούσε τη μόνη κοινωνική τους διέξοδο, και όλες οι αργόσυρτες διαδικασίες περιποίησης και ανάπαυλας —σκηνές και πράξεις άγνωστες στις πατρίδες των περιηγητών— ξεδιπλώνονται με λέξεις και εικόνες, και μας μεταφέρουν σπάνιες πληροφορίες για όσα εκτυλίσσονταν στα χαμάμ.
*Η Ιόλη Βιγγοπούλου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Πτυχιούχος του Πανεπιστημίου Αθηνών, διπλωματούχος της Σχολής Ξεναγών Αθηνών και της École du Louvre και Διδάκτωρ Ιστορίας από το Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, εργάστηκε, σχεδόν τρεις δεκαετίες, ως Ερευνήτρια στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, με γνωστικό αντικείμενο την ταξιδιωτική γραμματεία και την εικονογράφηση των περιηγητικών έργων. Oι μελέτες, οι δημοσιεύσεις (περισσότερες από 200) και η συνεργασία της και με άλλους φορείς, στην Ελλάδα και το εξωτερικό (Μουσεία, Βιβλιοθήκες, Πανεπιστήμια, Υπουργεία, Τοπική Αυτοδιοίκηση, Εκπαίδευση, Πολιτιστικές Εταιρείες και Ιδρύματα, Οικολογικές Οργανώσεις, Ελληνικό Ραδιόφωνο, UNESCO, κ.α.) αφορούν θέματα νοοτροπιών, τοπικής ιστορίας, ιστορικής και πολιτιστικής γεωγραφίας, κοινωνικής ιστορίας και πολιτισμού του νεότερου ελληνισμού καθώς και διαχρονικά ζητήματα πολιτισμικής ταυτότητας.
Περί-πλανιέται και φωτο-γράφει από τη στιγμή που το ταξίδι, σε όλες του τις εκφάνσεις, σε όλη την πορεία της μετουσιώθηκε σε αναπνοή, πηγή γνώσης, έρευνας, έμπνευσης, σκέψης και έκφρασης, συγγραφής και αποτύπωσής του, τρόπο ζωής.
–
ΕΙΚΟΝΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: Σκηνή σε γυναικείο χαμάμ στην Κωνσταντινούπολη (επεξεργασμένη, από Jouannin 1840· παραλλαγή από χαρακτικό που πρωτοδημοσιεύτηκε στο D’Ohsson 1787)
