Giuseppee Ginepro
East China Normal University
(Σαγκάη)
Η πεποίθηση και η βεβαιότητα είναι δύο διαφορετικά πράγματα στη φιλοσοφία του Πλάτωνα. Η συγκρότηση της πεποίθησης και της βεβαιότητας ως καταστάσεων του νου παρουσιάζει μοναδικά χαρακτηριστικά, τα οποία μπορούν να ιδωθούν ως μια διαδικασία ιζηματογένεσης, κατά την οποία ο νους αποθηκεύει θραύσματα γνώσης και τα οργανώνει σύμφωνα με ειδικές διαμορφώσεις. Οι ειδικές αυτές διαμορφώσεις των πλαισίων αποτελούν ακριβώς τη δομή που αυτά επιδεικνύουν, καθώς και τους μηχανισμούς της δημιουργίας τους. Πώς επηρεάζουν την ανθρώπινη εμπειρία και δράση; Οι απειλές προς την ακεραιότητα των δομών πεποίθησης περιλαμβάνουν την πόλωση και την ανασυγκρότηση των πλαισίων πεποίθησης. Σε αυτό το πλαίσιο, ένα ενδιαφέρον κοινό σημείο στον Σωκράτη και τον Πλάτωνα είναι ο τρόπος μεταβολής αυτών των διαμορφώσεων και η επιρροή του νου και μετασχηματισμού των δεσμεύσεων του υποκειμένου.
Στη σύγχρονη εποχή, αυτές οι μεταβολές αποκαλούνται συνήθως ψυχολογικές επιχειρήσεις (PsyOps), γνωστικός πόλεμος ή, ενίοτε, χαρακτηρίζονται ως αποτελέσματα της ήπιας ισχύος και, πιο πρόσφατα, ως αποτελέσματα διαλογικής ή ρηματικής ισχύος. Οι ονομασίες αυτές που αποδίδονται σε μεταβολές σημαντικών πτυχών της ζωής και της σκέψης δεν υποδεικνύουν σε καμία περίπτωση μία και μόνη δραστηριότητα. Εξ αρχής μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι οι εν λόγω ονομασίες ενσωματώνουν ιδιαίτερα διακριτά χαρακτηριστικά. Ο γνωστικός πόλεμος μετασχηματίζει και μεταλάσσει τις ίδιες τις επιστημολογικές κατασκευές του νου, αλλοιώνοντας το καθεστώς και την ικανότητα σχηματισμού απόψεων σε συγκεκριμένα ζητήματα, διεγείροντας ταυτόχρονα τη διαμόρφωση επιθυμητών απόψεων και προβλημάτων. Οι ψυχολογικές επιχειρήσεις αξιοποιούν ένα εύρος συναισθημάτων από την αδιαφορία και την καχυποψία έως τον φόβο και τον τρόμο, προκειμένου να παραλύσουν και να δελεάσουν τον στόχο ή/και να οδηγήσουν σε παράδοση. Η ήπια ισχύς αποτελεί τη γενική ικανότητα διαμόρφωσης της νοοτροπίας των στόχων και των ανταγωνιστών μέσω θεωρίας και πράξης, χωρίς ειδική προσφυγή στα συναισθήματα, αλλά μέσω της επαγωγής των υποκειμένων να αποδεχθούν τα συμφέροντα ενός ή περισσότερων κατευθυντήριων πόλων ως δικά τους. Η διαλογική ισχύς λειτουργεί από τη γλωσσική πλευρά του πεδίου, ενεργοποιώντας ορισμένες έννοιες και αποσιωπώντας ή τροποποιώντας το νόημα άλλων. Βασικά, η διαλογική ισχύς έχει το χαρακτηριστικό της συγκρότησης ενός νέου λόγου και της επιβολής νέων δεσμευτικών λεξικών μονάδων, χρησιμοποιώντας όλα τα εργαλεία της σημασιολογίας καθώς και τα εργαλεία που προσφέρουν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα και η τεχνητή νοημοσύνη.
Στο παρόν κείμενο, η πεποίθηση και η βεβαιότητα σχετίζονται καταλληλότερα με τον γνωστικό πόλεμο και τη διαλογική ισχύ, διότι οι αυστηρά εννοούμενες ψυχολογικές επιχειρήσεις και η ήπια ισχύς αξιοποιούν περισσότερο τα συναισθήματα και την ταύτιση του υποκειμένου, παρά τα γλωσσικά και επιστημολογικά εργαλεία του ζητήματός μας. Αυτό δεν σημαίνει, γενικά, ότι οι τέσσερις εδώ αναφερόμενοι μηχανισμοί δεν μπορούν να συνδυαστούν για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα μέσω των συντονισμένων ιδιοτήτων τους. Η επιλογή περιορισμού της ανάλυσης στους δύο συγκεκριμένους πόλους οφείλεται στη συντομία της παρούσας πραγματείας. Επιστρέφοντας στο αρχικό ζήτημα, ο Πλάτων αντιμετωπίζει την πεποίθηση και τη βεβαιότητα ως διαφορετικές, επειδή ακριβώς χαρακτηρίζονται από διαφορετική δομή—η μία από ανώριμη κατακερματισμένη μορφή και η άλλη από συμπαγή συνοχή. Η μεταφορά της ιζηματογένεσης μπορεί να αποδώσει αυτή τη διαφορά. Οι πεποιθήσεις είναι ανώριμες υπό την έννοια ότι δεν συστηματοποιούνται ούτε συγκροτούνται σε ενιαίο σύνολο δεσμεύσεων· δεν διαθέτουν συγκεκριμένη ενότητα και, ως εκ τούτου, είναι πιο πορώδεις σε διεισδύσεις και μεταβολές. Η βεβαιότητα, αντιθέτως, είναι συνεκτική, ενισχυμένη από ιδεολογική εμπιστοσύνη που απορρέει από την ενότητά της και τη στερεότητά της. Η μεταβολή κατακερματισμένων πεποιθήσεων είναι έτσι ευκολότερη υπόθεση από τη διατάραξη μιας ακλόνητης βεβαιότητας, ακόμη και για τη σωκρατική μέθοδο.
Από την οπτική της σωκρατικής μεθόδου, οι μεταβολές των καλών ή κακών πεποιθήσεων—οι οποίες είναι από μόνες τους αληθείς ή ψευδείς, ανεξαρτήτως στερεότητας—μπορούν να επέλθουν μόνο μέσω άρνησης. Εφόσον η ίδια η βεβαιότητα αποτελεί συσσώρευση πεποιθήσεων διαμορφωμένων σε συνεκτική δομή, η μεταβολή της απαιτεί την καταστροφή των αρχιτεκτονικών της. Η διάρρηξη της βεβαιότητας συχνά περνά μέσα από την εισαγωγή του σπόρου της αμφιβολίας, ο οποίος επιτυγχάνεται μέσω αιχμηρών επιστημολογικών και γλωσσικών εργαλείων. Οι ψυχολογικές και ταυτοτικές διαστάσεις που προαναφέρθηκαν μπορούν επίσης να υπονομεύσουν τις αρχιτεκτονικές της βεβαιότητας μέσω συναισθηματικής πίεσης ή συναισθημάτων όπως τύψη, ενοχή, τρόμος, αηδία κ.λπ. Είναι σαφές ότι η διάρρηξη ενός συστήματος πεποιθήσεων δεν απαιτεί τη έντονη προσπάθεια που απαιτείται για την ανατροπή των προϋποθέσεων της βεβαιότητας. Ωστόσο, το στρατηγικό όφελος από την αποσταθεροποίηση της βεβαιότητας είναι πολύ μεγαλύτερο.
Ένα στοιχείο το οποία είναι δύσκολο να ελεγχθεί είναι το αποτέλεσμα ενός καταρρέοντος συστήματος βεβαιότητας. Παρότι η βεβαιότητα μπορεί να απειληθεί και να καταστραφεί, ο έλεγχος της κατάστασης που θα ακολουθήσει είναι εξαιρετικά δύσκολος. Απαιτείται ένα νέο θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορεί να εγκατασταθεί η ψυχή μετά τη διάρρηξη και τις πιέσεις. Το νέο αυτό θεμέλιο πρέπει να έχει προετοιμαστεί εκ των προτέρων, να είναι στρατηγικά κατάλληλο και, εν συντομία, η βέλτιστη εναλλακτική σε ό,τι έχει καταρρεύσει. Χωρίς νέο θεμέλιο, η απελπισία μπορεί να οδηγήσει σε πρωτόγνωρη σύγκρουση και αγώνα επιβίωσης—την πιο δύσκολη και ακραιφνή μορφή αντίδρασης. Όπως έχει υπογραμμιστεί από στοχαστικές μελέτες του περασμένου αιώνα, η πλατωνική έννοια της ψυχής έχει μετασχηματιστική φύση. Ο νους-ψυχή μεταβάλλεται διαρκώς και η βεβαιότητα αποτελεί μόνο ένα ακραίο εγχείρημα προς σταθερότητα και έλεγχο. Ακόμη και όταν η ανθρώπινη φύση επιδιώκει σταθερότητα, για τον Πλάτωνα οι άνθρωποι μεταβάλλονται και μπορούν να διαμορφωθούν, ενώ ο νους-ψυχή διαθέτει ελάχιστη σταθερότητα, όσο και κάθε άλλο στοιχείο του κόσμου.
Ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν και η έννοια της «ρευστής νεωτερικότητας» καταδεικνύουν αυτό που η πλατωνική σοφία είχε ήδη προαναγγείλει αιώνες πριν. Μια διττή τάση κινεί τη φύση μας: σταθερότητα και μεταβολή. Η αρχή της σταθερότητας εντοπίζεται στη βεβαιότητα, όπως συχνά υποστηρίζει ο Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν. Στα δύο άκρα, σύμφωνα με αυτόν, αν κάποιος βυθιστεί στον σκεπτικισμό δυσκολεύεται να δράσει, ενώ αν βυθιστεί στη σταθερότητα δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στις μεταβολές της πράξης και της εμπειρίας. Η διακυβέρνηση του περιβάλλοντος στις γνωστικές και διαλογικές διαστάσεις αντιστοιχεί στη διαχείριση σταθερότητας και αλλαγής, καθώς και στη ρύθμιση βεβαιότητας και αμφιβολίας.
Η ιστορία του Αλκιβιάδη στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο αρχίζει in medias res, χωρίς χωρικές ή χρονικές εισαγωγές. Ιστορικά γνωρίζουμε ότι ο Αλκιβιάδης ήταν ένας νεαρός αριστοκρατικής καταγωγής, φιλόδοξος για μια επιτυχημένη πορεία στην πόλη-κράτος. Επρόκειτο να αναλάβει υψηλές στρατιωτικές θέσεις κατά τη διάρκεια της τριακονταετούς κλιμάκωσης των Πελοποννησιακών Πολέμων, όπως αφηγείται ο Θουκυδίδης. Ο Αλκιβιάδης οραματιζόταν μια παραμορφωμένη εικόνα εξουσίας και κυριαρχίας, θεωρώντας ότι μεγαλοπρεπείς αυλές και πλούτη ανώτερα ακόμη και του Κύρου θα αντιστοιχούσαν στην αξία του. Ο Σωκράτης τον προσεγγίζει με σκοπό τη διόρθωση του χαρακτήρα του και, μέσω αυτής της ιδιαίτερης «νίκης», την αντιπαράθεση προς τη μονόπλευρη δύναμη της ὕβρεως και την εκπαίδευση των Αθηναίων στην εκτίμηση των ηθικών αξιών και της δίκαιης διακυβέρνησης.
Ο Πλάτων και ο Σωκράτης δεν χρειάζονται τον αντίπαλο να επιβεβαιώσει βεβαιότητες· απευθύνονται απευθείας στα γνωστικά και γλωσσικά χαρακτηριστικά του υποκειμένου με εντυπωσιακή ακρίβεια. Η ακρίβεια αυτή αναδύεται από τους διαλόγους, όπως εκείνον με τον Αλκιβιάδη. Ο τελευταίος, εξετάζοντας τον εαυτό του, ανακαλύπτει αρχικά ὕβριν, αλλά και αμφιβολίες, ανασφάλειες, προκαταλήψεις και φόβους, που μόνο ο Σωκράτης θα μπορούσε να φέρει στην επιφάνεια. Ο Αλκιβιάδης δεν γνώριζε τον εαυτό του και δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις επερχόμενες προκλήσεις της πόλης. Οι φιλοδοξίες του δεν αντιστοιχούσαν στις ικανότητές του. Η μόνη διέξοδος ήταν η εσωτερική σύγκρουση και η ανατροπή των ελαττωμάτων μέσω του φαρμάκου της σοφίας—του φαρμάκου, που στη διττή του φύση μπορεί να είναι ταυτόχρονα θεραπεία και δηλητήριο.
Οι συγκρουσιακές συγκινήσεις και οι επιστημολογικές κατασκευές του Αλκιβιάδη αποτελούν τροχοπέδη στην πραγμάτωση των στόχων του. Ο Πλάτων θεωρεί την καλλιέργεια του ανθρώπου ως τη μόνη λύση. Η έννοια του πολέμου στον Πλάτωνα είναι πολυεπίπεδη και αφορά κυρίως την εσωτερική σύγκρουση της ψυχής. Η δικαιοσύνη προϋποθέτει συνεχή μετασχηματισμό και ικανότητα ρύθμισης των συγκρουσιακών δυναμικών σκέψης και ζωής. Ο αγώνας είναι πρωτίστως υπαρξιακός: η τάξη της ψυχής προηγείται της τάξης της πόλης. Στα λόγια του Κλεινία, «η νίκη επί του εαυτού είναι από όλες τις νίκες η πρώτη και η καλύτερη». Ο Πλάτων υποδεικνύει ότι η ειρήνη προκύπτει από την εσωτερική τάξη και τη μεταμόρφωση του νου-ψυχής. Ο Αλκιβιάδης, ωστόσο, δεν καλλιέργησε αυτή τη μεταμόρφωση. Αν και η σωκρατική μέθοδος θα μπορούσε να διαλύσει τις πεποιθήσεις του και να τον αναμορφώσει, η ιστορία δείχνει ότι αυτό δεν συνέβη. Η μεταμόρφωση, όμως, για τον Πλάτωνα παραμένει πάντοτε εφικτή, ως ανακάλυψη της κατάλληλης τάξης, εσωτερικής και εξωτερικής, προς όφελος της πόλης.
