Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας Ε. Σαράτσης. Εφημέριος Ιερού Ναού Αγίων Ιωάννου Δαμασκηνού, Βαρβάρας και Σοφίας, Δ.Ε.Νέας Ιωνίας του Δ.Βόλου
Η Γιουγκοσλαβία υπήρξε ένα από τα πιο σύνθετα πολιτικά και γεωπολιτικά εγχειρήματα του 20ού αιώνα. Ένα κράτος που επιχείρησε να ενοποιήσει διαφορετικούς λαούς, γλώσσες και θρησκείες υπό ένα κοινό πολιτικό σχήμα, αλλά τελικώς κατέρρευσε βίαια, αφήνοντας πίσω του μια περιοχή που μέχρι σήμερα παραμένει εύθραυστη και στρατηγικά κρίσιμη: τα Δυτικά Βαλκάνια.
Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα. Δεν ήταν απλώς προϊόν εθνικισμών ή οικονομικής κρίσης. Υπήρξε το αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορικής διεργασίας, όπου η θρησκεία, η πολιτική ταυτότητα και οι παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων διασταυρώθηκαν και, σε κρίσιμες στιγμές, εργαλειοποιήθηκαν.
Οι τρεις Γιουγκοσλαβίες: ιστορικό πλαίσιο
Η Πρώτη Γιουγκοσλαβία (1918–1941)
Το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων ιδρύθηκε το 1918, μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με στόχο την ένωση των νοτιοσλαβικών λαών. Από την αρχή, όμως, το κράτος αυτό χαρακτηριζόταν από έντονες εσωτερικές αντιφάσεις.
Η Ορθοδοξία, ο Ρωμαιοκαθολικισμός και το Ισλάμ δεν συνιστούσαν απλώς θρησκευτικές παραδόσεις, αλλά φορείς διαφορετικών ιστορικών εμπειριών: ορθόδοξος σερβικός κόσμος, καθολικός κροατικός και σλοβενικός χώρος, μουσουλμανικοί πληθυσμοί με οθωμανική κληρονομιά. Η θρησκεία λειτούργησε ήδη από τότε ως στοιχείο πολιτισμικής διαφοροποίησης και εθνικής ταυτότητας.
Η Δεύτερη Γιουγκοσλαβία (1945–1991)
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Τίτο συγκρότησε τη Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας. Το καθεστώς περιόρισε θεσμικά τον ρόλο της θρησκείας, χωρίς όμως να την εξαλείψει από την κοινωνική ζωή.
Οι θρησκευτικές ταυτότητες επιβίωσαν ως πολιτισμική μνήμη και επανενεργοποιήθηκαν όταν το ομοσπονδιακό σύστημα άρχισε να καταρρέει τη δεκαετία του 1980. Σε αυτή τη φάση, η θρησκεία μετατράπηκε σταδιακά σε σύμβολο εθνικής συσπείρωσης.
Η Τρίτη Γιουγκοσλαβία και η διάλυση (1991–2003)
Η διάλυση της Σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας οδήγησε στους πολέμους της δεκαετίας του 1990. Οι συγκρούσεις σε Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη και Κοσσυφοπέδιο είχαν χαρακτήρα όχι μόνο πολιτικό και εδαφικό, αλλά και ταυτοτικό.
Όπως έχει αναδείξει και ο καθηγητής Αθανάσιος Αθανασιάδης, η θρησκεία στους γιουγκοσλαβικούς πολέμους δεν αποτέλεσε την αιτία της βίας, αλλά εργαλειοποιήθηκε για να προσδώσει νομιμοποίηση, ιστορικό βάθος και συναισθηματική φόρτιση στα εθνικά αφηγήματα.
Θρησκεία και εργαλειοποίηση
Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία συνδέθηκε με αφηγήματα ιστορικής συνέχειας και εθνικής δικαίωσης. Ο Ρωμαιοκαθολικισμός στην Κροατία λειτούργησε ως στοιχείο σαφούς διαφοροποίησης από το σερβικό παρελθόν. Το Ισλάμ στη Βοσνία και στο Κοσσυφοπέδιο συνδέθηκε τόσο με την οθωμανική ιστορική κληρονομιά όσο και με νέες διεθνείς επιρροές.
Η παρουσία του Ισλάμ στα Δυτικά Βαλκάνια δεν είναι μεταγενέστερη, αλλά ιστορικά εδραιωμένη. Ωστόσο, μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας παρατηρήθηκε και σύγχρονη εξωτερική εμπλοκή, η οποία προσέδωσε στη θρησκευτική ταυτότητα και γεωπολιτικές διαστάσεις.
Μετά το 1995: τα Δυτικά Βαλκάνια ως γεωπολιτικό πεδίο
Από τη Συμφωνία του Ντέιτον έως σήμερα, τα Δυτικά Βαλκάνια αποτελούν χώρο ανταγωνισμού ισχύος:
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ επιδιώκουν σταθεροποίηση και θεσμική ενσωμάτωση, με αργούς και συχνά απογοητευτικούς ρυθμούς.
Η Ρωσία αξιοποιεί ιστορικούς, πολιτισμικούς και θρησκευτικούς δεσμούς, κυρίως με τη Σερβία.
Η Τουρκία αναπτύσσει πολιτισμική και θρησκευτική διπλωματία σε περιοχές με μουσουλμανικούς πληθυσμούς.
Η Κίνα επενδύει οικονομικά, δημιουργώντας νέες μορφές εξάρτησης.
Η θρησκεία λειτουργεί πλέον κυρίως ως ήπια ισχύς (soft power) και όχι ως αυτόνομος παράγοντας σύγκρουσης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει απολέσει τη δυναμική της.
Συμπεράσματα
Η Γιουγκοσλαβία μπορεί να διαλύθηκε, αλλά η κληρονομιά της παραμένει παρούσα. Οι θρησκευτικές και εθνοτικές ταυτότητες συνεχίζουν να επηρεάζουν την πολιτική ζωή των Δυτικών Βαλκανίων, ενώ οι ξένες δυνάμεις αξιοποιούν αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα για την προώθηση των συμφερόντων τους.
Η κατανόηση της περιοχής απαιτεί νηφαλιότητα, ιστορική γνώση και επίγνωση ότι η θρησκεία, όταν αποκόπτεται από τον πνευματικό της ρόλο, μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής ισχύος. Και αυτό ακριβώς είναι το δίδαγμα της γιουγκοσλαβικής εμπειρίας.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Αθανασιάδης, Αθανάσιος Γ., Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία (1990–1995): Πτυχές της ιστορικής και θρησκευτικής του διάστασης.
Ramet, Sabrina P., Balkan Babel: The Disintegration of Yugoslavia.
Malcolm, Noel, Bosnia: A Short History.
Judt, Tony, Postwar: A History of Europe Since 1945.
European Parliament, The Western Balkans: Geopolitical Challenges and EU Enlargement.
