Γιάννα Δημητρίου
Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα, 2024 (σελ. 711)
Η ιστορία των φιλαναγνωστικών συσσωματώσεων, οι οποίες γνωρίζουν άνθιση τα τελευταία χρόνια και στη χώρα μας, αποκτά ειδικό ενδιαφέρον στο μέτρο που η εμπειρία της ανάγνωσης στη δημόσια και την ιδιωτική σφαίρα, σε δημόσιους ή ιδιωτικούς χώρους έχει αρχίσει να αποτελεί αυτοτελές ερευνητικό ζήτημα. Πρόκειται για ένα πεδίο που συναρτάται με την κοινωνική τάξη και την ιεραρχία, τις έμφυλες σχέσεις, και με το ευρύτερο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο.
Η μονογραφία της Γιάννας Δημητρίου, με τίτλο Προσεγγίσεις στην ιστορία της ανάγνωσης και των φιλαναγνωστικών συσσωματώσεων στα Ιόνια Νησιά τον 19ο αιώνα. Η περίπτωση της Αναγνωστικής Εταιρίας Κέρκυρας, με τον εξαιρετικό πρόλογο της Αλίκης Δ. Νικηφόρου, που εκδόθηκε από το Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα το 2024, εκκινεί από τη διερεύνηση του αναγνωστικού φαινομένου στο πλαίσιο της ιδιαίτερης πολιτισμικής ταυτότητας των Νησιών του Ιονίου, όπου συνυφαίνονται το βυζαντινό παρελθόν, η μακροχρόνια υπαγωγή σε δυτικές κυριαρχίες αλλά και το ομόγλωσσο και ομόδοξο με τους κατοίκους του ελλαδικού χώρου. Ο θεσμός των αναγνωστηρίων, των αναγνωστικών εταιρειών των gabinetti di lettura, που διαμορφώθηκαν αρχικά στη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία και στη συνέχεια διαδόθηκαν στην υπόλοιπη Ευρώπη, συνδέθηκε άμεσα με μια ουσιαστική «επανάσταση» στον χώρο της ανάγνωσης, η οποία στη σύλληψη της σχετίστηκε με την ανάδυση της αστικής τάξης. Το νέο αναγνωστικό κοινό διεκδικούσε περισσότερα αναγνώσματα, πληρέστερη ενημέρωση και αμοιβαίο πνευματικό και διανοητικό όφελος. Οι χώροι αυτοί λειτούργησαν ως πεδία αλληλεπίδρασης, μάθησης και συμμετοχικής γνώσης, διαμεσολαβημένης από πολιτισμικές προσεγγίσεις στην ανάγνωση. Τα αναγνωστήρια, που άνθισαν ταχύτατα κυρίως τον 18ο και 19ο αιώνα, αποτέλεσαν κομβικά σημεία πρόσβασης στο έντυπο και διαμόρφωσαν τον δικό τους αξιακό κώδικα με τις αναγνωστικές επιλογές των μελών και τους ρητούς ή άρρητους κανόνες συμπεριφοράς.
Το βιβλίο της Γιάννας Δημητρίου αποτελεί πρωτότυπη μελέτη, που αξιοποιεί αδημοσίευτες και δημοσιευμένες πηγές και φιλοδοξεί να συμβάλει ουσιαστικά στη μελέτη του αναγνωστικού φαινομένου κατά τον μακρύ 19ο αιώνα στα Ιόνια Νησιά. Εντάσσει την άνοδο και εξέλιξη της εκτεταμένης ανάγνωσης στο κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής και ανοίγει τον δρόμο για περαιτέρω συζήτηση, καθώς η Ιστορία της Ανάγνωσης ως ερευνητικό πεδίο απαιτεί ποικιλία προσεγγίσεων και μεθοδολογιών. Συνδέεται άλλωστε με τη Διανοητική Ιστορία, τη Γραμματολογία, την Ιστορία του Ελεύθερου Χρόνου, τις Σπουδές Φύλου και τις Πολιτισμικές Σπουδές.
Η μελέτη αρθρώνεται σε πέντε κεφάλαια και εκτενές Παράρτημα με έμφαση στη θέαση των αναγνωστικών κοινοτήτων ως «ερμηνευτικών» κοινοτήτων, υπό την έννοια ότι τα μέλη τους διαθέτουν κοινές ικανότητες, συνήθειες, κώδικες και ενδιαφέροντα. Ο τρόπος ή οι τρόποι προσέγγισης, κατανόησης, αφομοίωσης και νοηματοδότησης των κειμένων δεν μπορούν να θεαθούν παρά μέσα στην ιστορικότητά τους. Γιατί η ανάγνωση δεν είναι μια αφηρημένη διανοητική λειτουργία αλλά εγγράφεται στον χώρο και στον χρόνο, εμπλέκει το σώμα εκτός από το πνεύμα και προσδιορίζει τη σχέση με τον εαυτό μας και με τους άλλους.
Η Ιστορία της Ανάγνωσης και των «επαναστάσεων» στις αναγνωστικές συνήθειες συνδέονται άρρηκτα με τη μελέτη των κοινοτήτων των αναγνωστών. Ποιες είναι οι κοινότητες των αναγνωστών, ποιες οι χρήσεις των βιβλίων, ποιες είναι οι ερμηνευτικές διαδικασίες, ποια τα ενδιαφέροντα των αναγνωστών και οι προσδοκίες τους από την ανάγνωση κειμένων, τι επενδύουν οι αναγνώστες στην πρακτική της ανάγνωσης είναι μερικά από τα ερωτήματα που ζητούναπάντηση προκειμένου να μελετηθεί το αναγνωστικό φαινόμενο.
Στα Ιόνια Νησιά, τα οποία, όπως σημείωνε ο Σπύρος Ασδραχάς, είναι «τα ηχεία της γενικότερης βοής του κόσμου», και η «ιστορία του Ιονίου, […] γίνεται σήμερα μια ιστορία παραδείγματος που […] τα καθιστά ένα από τα πολλά παρατηρητήρια για την κατανόηση μιας καθολικότερης ιστορίας, ηχεία […] μιας μεσογειακής ιστορίας που δεν είναι μόνο η ιστορία των μεσογειακών ηγεμονιών», οι διανοούμενοι – οι λόγιοι – από νωρίς φαίνεται ότι επεδίωκαν τη συναναστροφή και την αλληλεπίδραση – με ανταλλαγή απόψεων. Η συγγραφέας διαλαμβάνει το φαινόμενο τόσο από το ευρωπαϊκό προς
το τοπικό πλαίσιο όσο και αντίστροφα αναδεικνύοντας τη δυναμική αλληλεπίδραση των Ιόνιων Νησιών με τον ευρωπαϊκό και εθνικό χώρο. Το σκεπτικό αυτό αντικατοπτρίζεται με τον πλέον σαφή τρόπο στη διαμόρφωση των κεφαλαίων αφού επισκοπούνται και αναλύονται οι ιστορικές, πολιτικές, κοινωνικές και πολιτιστικές παράμετροι του φαινομένου σε κάθε περίοδο. Η μελέτη καλύπτει τη διαδρομή των λόγιων συσσωματώσεων από τον 17ο αιώνα έως την παγίωσή τους τον 19ο ως φορέων της νεωτερικότητας και της αστικής ιδεολογίας.
Η μόρφωση, η ανάγνωση και η συνεχής ενημέρωση λειτούργησαν ως μοχλοί χειραφέτησης της δυναμικής ιόνιας αστικής τάξης, η οποία μέσω της καλλιέργειας πνευματικού κεφαλαίου διεκδίκησε πολιτιστικό, κοινωνικό και πολιτικό κεφάλαιο και ρόλο. Εντός των φιλαναγνωστικών συσσωματώσεων διαμορφώθηκαν, με επιμέλεια και υπομονή, δίκτυα επικοινωνίας και ιδεολογικής ζύμωσης, προκειμένου να υπηρετήσουν υψηλά ιδεώδη μεταξύ των οποίων και η καλλιέργεια εθνικής ιδεολογίας, που απέβλεπε στην Ένωση με το Ελληνικό Κράτος.
Κατά την περίοδο του Ιονίου Κράτους 1815 – 1864 η εξέταση του φαινομένου της ίδρυσης πνευματικών καθιδρυμάτων συνδέεται με την αστική κυρίως τάξη. Το γεγονός ότι στην Κέρκυρα διασώθηκαν τα Πρακτικά της μέχρι σήμερα αειθαλούς και ακμαίας Αναγνωστικής Εταιρίας, που ιδρύθηκε το 1836, αποτελεί σημαντική παράμετρο της μελέτης διότι, όπως έχουν σημειώσει πολλοί μελετητές, τα αρχεία αντίστοιχων θεσμών (ευρωπαϊκών και ιόνιων) δεν έχουν διασωθεί. Το αρχείο της Αναγνωστικής διασώζει τα Πρακτικά (από το 1842), τα Καταστατικά και τον Κατάλογο των μελών.
Είναι φανερό ότι στον ελλαδικό χώρο οι Ιόνιοι πρωτοπόρησαν αξιοποιώντας εμπειρίες που απέκτησαν είτε κατά τις σπουδές τους στο εξωτερικό είτε από την επαφή τους με τους ξένους κυρίαρχους που διοικούσαν τα νησιά. Επειδή ακριβώς στη σύσταση των διαφόρων συσσωματώσεων τα πρόσωπα ήταν σημαντικά, ουσιαστικό και ενδιαφέρον τμήμα της μελέτης αποτελεί το Παράρτημα, όπου καταγράφονται βιογραφικά στοιχεία και παρουσιάζονται τα άτομα που συγκρότησαν τις Εταιρείες, όπως την Αναγνωστική. Η σκιαγράφηση του προφίλ των μελών διαμέσου πολλαπλής ενδελεχούς τεκμηρίωσης στοχεύει και στην ανάδειξη του ανθρώπινου δυναμικού που στήριξε την ανάγνωση, εντοπίζοντας τις επιδράσεις, τις μιμήσεις και τα πολιτικά και κοινωνικά βιώματά του, αποτέλεσμα της πολιτισμικής ώσμωσης που αυτό βίωσε κατά τη μακρόχρονη συμπόρευσή του με τον δυτικό πολιτισμό.
Οι μορφωμένες κοσμοπολίτικες ιόνιες ελίτ ανέπτυξαν και διεκδίκησαν για λογαριασμό τους, μέσα από τη διεύρυνση της ανάγνωσης και της ενημέρωσης, τους θεσμούς εκείνους που θα τους προσέδιδαν κύρος και πρόσβαση σε συνεχή ενημέρωση και αλληλοδιαφώτιση μέσω της συζήτησης. Η ανάγνωση υπήρξε όχημα για την έξοδο από την αφάνεια και άνοιγμα στην πολύπλευρη ενημέρωση, ζητήματα που δεν ήταν πάντα εύκολα στις συνθήκες του 19ου αιώνα. Εκτός από αναγνώστες υπήρξαν και οι ίδιοι συγγραφείς μελετών, βιβλίων, φυλλαδίων και άρθρων για να διαδώσουν ιδέες και γνώσεις, ενώ η ενασχόληση με την πολιτική υπήρξε ιδιαίτερο πεδίο άσκησης των ενδιαφερόντων τους και προβολής των απόψεών τους, ενασχόληση εντασσόμενη στο διευρυμένο πλαίσιο διαμόρφωσης της ηγεμονικής ιδεολογίας των αστών.
Η μελέτη των ιστορικών «επαναστάσεων» στην ανάγνωση καθίσταται ιδιαίτερα επίκαιρη σε μια εποχή που οι τεχνολογίες πληροφόρησης μετασχηματίζουν ριζικά την αναγνωστική συμπεριφορά και την πρόσληψη της γνώσης και ανακύπτουν ερωτήματα σχετικά με τις αναγνωστικές συνήθειες διαφόρων ομάδων αλλά και την προώθηση μιας αποτελεσματικής αναγνωστικής πολιτικής. Το έργο της Γιάννας Δημητρίου προσφέρει ένα πολύτιμο παράδειγμα κατανόησης του τρόπου με τον οποίο η ανάγνωση συμβάλλει στη διαμόρφωση κοινωνικών, πολιτικών και πολιτισμικών ταυτοτήτων.
Η Γιάννα Δημητρίου είναι Διδάκτωρ (PhD), μέλος του Διδακτικού
Προσωπικού του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας
του Ιονίου Πανεπιστημίου.
