Δρ. Marius-Florin Lascu- Μουσειακός επιμελητής, αρχαιολόγος
Εθνικό Μουσείο Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Κωνστάντζας, Ρουμανία
Λέγεται ότι η ομορφότερη κληρονομιά της ανθρωπότητας είναι η ιστορία. Μέσα σε αυτήν, η αρχαιολογία κατέχει, κατά τη γνώμη μου, την πιο εξέχουσα θέση, επειδή ακριβώς αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση της ανθρώπινης εξέλιξης από τους αρχαιότερους χρόνους.
Ήδη από τα φοιτητικά μου χρόνια (2001–2005), συμμετείχα σε αρχαιολογικά ανασκαφικά εγχειρήματα στη Δοβρουτσά στη Ρουμανία, όπου είχα την ευκαιρία να εξοικειωθώ με τις αρχαιολογικές τεχνικές που ήταν διαθέσιμες εκείνη την εποχή. Με την πάροδο των χρόνων, παράλληλα με την τεχνολογική ανάπτυξη, παρατήρησα ότι η εισαγωγή νέων μεθόδων και σύγχρονων, καινοτόμων τεχνικών οδήγησε βαθμιαία στην επίτευξη σημαντικών και συχνά απρόσμενων αποτελεσμάτων. Στη συνέχεια, ως ειδικός στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Κωνστάντζας, συμμετείχα σε προληπτικές και συστηματικές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν τόσο εντός της πόλης της Κωνστάντζας, της αρχαίας Τόμιδος, όσο και σε γειτονικές περιοχές. Η χρήση νέων μεθόδων και καινοτόμων τεχνολογιών συνέβαλε καθοριστικά στη χαρτογράφηση των ερευνημένων περιοχών και αρχαιολογικών χώρων, με απώτερο στόχο την προστασία και τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ο επιστημονικός κλάδος που είναι γνωστός ως η «μελέτη του παρελθόντος», η αρχαιολογία, έχει συχνά συνδεθεί με εδαφικές έρευνες/ανασκαφές και με αντικείμενα που προέρχονται από αρχαίους πολιτισμούς. Τις τελευταίες δεκαετίες, η αρχαιολογία έχει υποστεί μια σειρά μετασχηματισμών λόγω της ενσωμάτωσης σύγχρονων τεχνικών, τεχνολογιών και μεθόδων. Η κλασική αρχαιολογία στηριζόταν κυρίως στις χειρωνακτικές ανασκαφές, τις οπτικές παρατηρήσεις και τις σχετικές ερμηνείες· ως αποτέλεσμα, η σχετική χρονολόγηση, η στρωματογραφία και η τυπολογική ανάλυση των ευρημάτων αποτελούσαν τα βασικά εργαλεία εργασίας. Αν και οι παραδοσιακές μέθοδοι παρείχαν πολύτιμες πληροφορίες, υπόκειντο σε εγγενείς περιορισμούς, καθώς ήταν επεμβατικές, ενείχαν ενίοτε ερμηνευτικά σφάλματα και απαιτούσαν μεγάλα χρονικά διαστήματα επιτόπιας έρευνας και μελέτης. Ωστόσο, με την τεχνολογική πρόοδο και την καλλιέργεια των σύγχρονων ερευνητικών επιστημών στην ιστορία και την αρχαιολογία, οι αρχαιολόγοι άρχισαν να υιοθετούν καινοτομίες που επιτρέπουν λιγότερο επεμβατική και πολύ πιο ακριβή έρευνα, όπως η ραδιοχρονολόγηση με άνθρακα (C14), η ισοτοπική ανάλυση και η φασματομετρία μάζας. Όλες αυτές οι μέθοδοι αποσκοπούν στον προσδιορισμό της χημικής σύστασης των αρχαιολογικών αντικειμένων, παρέχοντας πληροφορίες για την προέλευση των πρώτων υλών, τις τεχνικές παραγωγής και τα αρχαία εμπορικά δίκτυα.
Καίρια συμβολή στην αρχαιολογική έρευνα είχαν οι λεγόμενες «επιστήμες της γης», δηλαδή η γεωγραφία και η γεωλογία. Η τηλεπισκόπηση, οι δορυφορικές εικόνες και ιδίως το LIDAR (Light Detection and Ranging) συνετέλεσαν στον εντοπισμό νέων αρχαιολογικών χώρων δίχως «κλασικές αρχαιολογικές ανασκαφές». Με τη βοήθεια του LIDAR, οι αρχαιολόγοι κατάφεραν, για παράδειγμα, να εντοπίσουν έως τότε άγνωστες πόλεις στη Λατινική Αμερική που ανήκαν στους πολιτισμούς των Αζτέκων ή των Μάγια, καθώς και αρχαίους προϊστορικούς ανθρώπινους οικισμούς στην Ευρώπη και αλλού, οι οποίοι είναι δύσκολο να ανιχνευθούν στο έδαφος. Επιπλέον, αξίζει να γίνει μνεία στον ρόλο των γεωμορφολογικών μελετών στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι κλιματικές αλλαγές και οι φυσικές καταστροφές (σεισμοί, τσουνάμι) επέδρασσαν στις κοινότητες και τους αρχαίους ανθρώπινους οικισμούς.
Μια ακόμη αποφασιστική συνεισφορά σε μια πληρέστερη και πιο αντικειμενική κατανόηση του παρελθόντος της ανθρωπότητας οφείλεται στις λεγόμενες «επιστήμες της ζωής», τη βιολογία και τη γενετική. Η ανάλυση DNA ευρημάτων από αρχαίες περιόδους έχει προσφέρει ουσιαστικές πληροφορίες, επιτρέποντας την ανασύσταση των μεταναστευτικών διαδρομών, των συγγενικών σχέσεων και της γενετικής εξέλιξης των αρχαίων ανθρώπινων κοινοτήτων. Άλλοι κλάδοι, όπως η παλυνολογία, η αρχαιοζωολογία και η αρχαιοβοτανική, μέσω της ανάλυσης φυτικών και ζωικών καταλοίπων, έχουν κομίσει πολύτιμα δεδομένα σχετικά με τη διατροφή, τη γεωργία, την αλιεία, την εξημέρωση των ζώων και διάφοερες πτυχές της πρωτογενούς οικονομίας των αρχαίων ανθρώπινων κοινωνιών.
Η ραγδαία ανάπτυξη των υπολογιστικών συσκευών και των διαφόρων εφαρμογών και πληροφοριακών συστημάτων έχει διευκολύνει σημαντικά το έργο των ειδικών στη σύγχρονη αρχαιολογία. Τα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών (GIS) χρησιμοποιούνται για τη χωρική ανάλυση των αρχαιολογικών χώρων, ενώ η τρισδιάστατη σάρωση και μοντελοποίηση επιτρέπουν τη δημιουργία εικονικών αναπαραστάσεων αρχαίων τοπίων και κτισμάτων. Όλες αυτές οι αναπαραστάσεις δεν αποτελούν απλά επιστημονικά εργαλεία, αλλά και εκπαιδευτικά μέσα που διευκολύνουν την πρόσβαση του κοινού στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Συμπερασματικά, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η ενσωμάτωση νέων σύγχρονων μεθόδων στην αρχαιολογική έρευνα έχει ενισχύσει το ανθρωπιστικό στοιχείο της επιστήμης, ενώ η πολιτισμική, συμβολική και κοινωνική ερμηνεία των ευρημάτων παραμένει ουσιώδης. Τα σύγχρονα τεχνικά μέσα δύνανται να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες, αλλά χωρίς την ένταξή τους σε ένα ιστορικό και ανθρωπολογικό πλαίσιο, στερούνται επιστημονικής βαρύτητας και εγκυρότητας.
Η σύγχρονη αρχαιολογία συνιστά σαφές παράδειγμα του πώς οι μοντέρνες τεχνικές και μέθοδοι μπορούν να μεταμορφώσουν μια παραδοσιακή επιστήμη σε έναν καινοτόμο τομέα. Μέσω της συνέργειας με άλλους κλάδους, όπως η φυσική, η χημεία, η βιολογία, η πληροφορική ή οι «επιστήμες της γης», η αρχαιολογία μπορεί να ανασυνθέσει την εικόνα μιας παρελθούσας περιόδου, προσφέροντας νέες οπτικές για το παρόν ή το μέλλον της ανθρωπότητας. Συνεπώς, θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για έναν «συνεχή διάλογο μεταξύ παρελθόντος και τεχνολογίας», μια ιστορία που γράφεται και επανερμηνεύεται διαρκώς μέσα από ολοένα νέες, συναρπαστικές ανακαλύψεις. Με τη συνεχή ανάπτυξη της τεχνολογίας, θα αναδυθούν στο άμεσο μέλλον νέες μέθοδοι ανάλυσης και έρευνας στην αρχαιολογία, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη γνώση και την κατανόηση του παρελθόντος του ανθρώπινου πολιτισμού. Παρότι οι αρχαιολόγοι ενσωματώνουν πολύ γρήγορα τις σύγχρονες τεχνολογίες, πιστεύω ότι οφείλουν να παραμένουν σε εγρήγορση και να είναι αντικειμενικοί στις αναλύσεις τους, ώστε να αποδίδουν την ιστορική πραγματικότητα με όσο το δυνατόν πιστότερο τρόπο.
