Moreno Figueiredo-Πλοίαρχος, Βραζιλιάνικο Πολεμικό Ναυτικό
Η στρατηγική σκέψη του αρχαίου Ινδού συγγραφέα Kautilya, ηλικίας χιλιετιών και
συμπυκνωμένη στην πραγματεία του Arthashastra (300 π.Χ.), προσφέρει ένα
σημαντιμό πρίσμα για την κατανόηση των δυναμικών ισχύος στον 21 ο αιώνα. Στο
σύγχρονο διεθνές περιβάλλον, η μετάβαση από μια μονοπολική τάξη σε μια
«πολυπλεκτική» διαμόρφωση έχει δημιουργήσει ένα πλαίσιο αλληλεξάρτησης, όπου τα
όρια μεταξύ ειρήνης και πολέμου έχουν καταστεί δυσδιάκριτα. Η χρησιμότητα της
άμεσης, κινητικής στρατιωτικής ισχύος μειώνεται σταθερά, λόγω της αποστροφής της
κοινής γνώμης απέναντι στις απώλειες και του ελέγχου των μέσων ενημέρωσης, που
αποκαλύπτει κάθε κίνηση στο πεδίο της μάχης. Σήμερα, στη γεωπολιτική σκακιέρα,
προτεραιότητα είναι να καταρρίπτεται το πιόνι του αντιπάλου χωρίς να χρειάζεται να
κινηθούν οι δικές του δυνάμεις. Σε αυτό το πλαίσιο, τα κράτη αναζητούν
εναλλακτικούς τρόπους άσκησης επιρροής και επίτευξης γεωπολιτικών στόχων χωρίς
το πολιτικό και ανθρώπινο κόστος της ανοικτής σύγκρουσης, καταφεύγοντας σε
μεθόδους που ο Kautilya όρισε χαρακτηριστικά ως «σιωπηλό πόλεμο».
Ο Kautilya, ο οποίος υπήρξε ο πνευματικός αρχιτέκτονας πίσω από την άνοδο της
αυτοκρατορίας των Maurya στην αρχαία Ινδία, έζησε σε μια περίοδο έντονου
πολυπολικού ανταγωνισμού που εμφανίζει δομικές ομοιότητες με τη σύγχρονη
πολιτική ισχύος. Ο κόσμος του Kautilya αποτελείτο από δεκαέξι μεγάλους βασιλικούς
οίκους (Μahajanapadas), οι οποίοι εμπλέκονταν σε ένα σύνθετο πλέγμα μεταβαλλόμενων συμμαχιών και βαθιών αντιπαλοτήτων. Σε αυτό το γεωπολιτικό εργαστήριο ανέπτυξε τη στρατηγική της Mandala, ένα μοντέλο ομόκεντρων κύκλων κρατών που υποστηρίζει ότι ο άμεσος γείτονας αποτελεί φυσικό εχθρό, ενώ το κράτος που συνορεύει με αυτόν τον εχθρό είναι δυνητικός σύμμαχος. Αυτή η ρεαλιστική και πραγματιστική θεώρηση απαιτεί από τον ηγεμόνα να διατηρεί μια δυναμική και ευέλικτη εξωτερική στάση, προσαρμοζόμενος διαρκώς στη σχετική ισορροπία ισχύος μεταξύ όμορων δυνάμεων.
Η αποτελεσματικότητα αυτής της στρατηγικής αποδείχθηκε με την ανατροπή της
δυναστείας των Manda και τη συνακόλουθη ενοποίηση της ινδικής υποηπείρου. Μέσω
της στρατιωτικής ηγεσίας του Chandragupta Maurya και της στρατηγικής καθοδήγησης
του Kautilya, η αυτοκρατορία επεκτάθηκε από το Αφγανιστάν μέχρι τη Βεγγάλη,
υποστηριζόμενη από στρατούς τεράστιων διαστάσεων και με πρωτεύουσα την
Pataliputra, η οποία ξεπερνούσε τις μεγάλες πόλεις του δυτικού κόσμου της εποχής. Η
επιτυχία των Maurya δεν βασίστηκε αποκλειστικά στη ωμή ισχύ, αλλά στην
προσεκτική εφαρμογή αρχών διακυβέρνησης και κατασκοπείας, τις οποίες ο Kautilya
κατέγραψε για τις επόμενες γενιές.
Η πρωτοπορία της προσέγγισης του Kautilya έγκειται στη διάκριση μεταξύ ανοικτού
πολέμου, δόλιου πολέμου και σιωπηλού πολέμου. Ενώ ο ανοικτός πόλεμος
περιλαμβάνει άμεσες συγκρούσεις στρατών και ο δόλιος πόλεμος εστιάζει στη φθορά
και την αποδυνάμωση των εχθρικών δυνάμεων πριν από την ένοπλη σύγκρουση, ο
σιωπηλός πόλεμος συνιστά το αποκορύφωμα της έμμεσης στρατηγικής. Στον σιωπηλό
πόλεμο, οι διπλωματικές σχέσεις και οι συνήθεις λειτουργίες του κράτους φαίνεται να
συνεχίζονται κανονικά, χωρίς ο πληθυσμός ή οι εξωτερικοί παρατηρητές να
αντιλαμβάνονται ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μια σύγκρουση. Το πεδίο της μάχης είναι
αόρατο και διεξάγεται από κατασκόπους, μυστικούς πράκτορες και διαμορφωτές κοινής
γνώμης, με στόχο τη διάβρωση της εσωτερικής συνοχής του αντιπάλου και την
υποδαύλιση πολιτικών διχασμών.
Η έννοια του σιωπηλού πολέμου αντανακλά αυτό που το σύγχρονο στρατηγικό
λεξιλόγιο ορίζει ως υβριδικό πόλεμο ή απειλές της «γκρίζας ζώνης». Όπως ακριβώς οι
σύγχρονοι στρατηγικοί σχεδιαστές συζητούν για τον εκσυγχρονισμό οικονομικών,
κυβερνο-τεχνολογικών και πληροφοριακών εργαλείων για την αποσταθεροποίηση
αντιπάλων χωρίς να αφήνουν ίχνη, με παρόμοιο τρόπο ο Kautilya τάχθηκε υπέρ της
εργαλειοποίησης κάθε διαθέσιμου μέσου για την επίτευξη της νίκης. Αυτό περιλάμβανε
τη χρήση εκτεταμένων δικτύων κατασκοπείας, πρακτόρων σε ποικίλους κοινωνικούς
ρόλους, ακόμη και την αξιοποίηση ιερέων για τη χειραγώγηση θρησκευτικών
αισθημάτων και την υποκίνηση εξεγέρσεων σε εχθρικά εδάφη. Για τον Kautilya, η
οικονομία των μέσων ήταν καθοριστική: ένας και μόνο διεισδυμένος πράκτορας ή ένας
κατάλληλα τοποθετημένος δολοφόνος μπορούσε να επιτύχει στρατηγικά αποτελέσματα
ανώτερα από εκείνα ενός πλήρως κινητοποιημένου στρατού.
Ωστόσο, η βαθύτερη διάσταση της στρατηγικής του Kautilya δεν περιορίζεται στην
εξωτερική επιθετικότητα, αλλά εκτείνεται στην εσωτερική ανθεκτικότητα. Αντελήφθη
ότι η ικανότητα ενός κράτους να προβάλλει ισχύ προς τα έξω εξαρτάτο άμεσα από την
εσωτερική του σταθερότητα. Στο Arthashastra, η προστασία των ευάλωτων
ομάδων—όπως οι ηλικιωμένοι, τα ορφανά και οι έγκυες γυναίκες— και η διασφάλιση
της υλικής ευημερίας του πληθυσμού δεν θεωρούνταν μόνο ηθικές υποχρεώσεις, αλλά
προτάγματα εθνικής ασφάλειας. Μια συνεκτική, ευημερούσα και ανθεκτική κοινωνία προσφέρει λιγότερα «σημεία εισόδου» για ξένη υπονόμευση και για τις τακτικές
σιωπηλού πολέμου των αντιπάλων.
Η στρατηγική της Mandala υπογραμμίζει επίσης τη σημασία της κατανόησης του
κράτους ως ενός συστήματος απαρτιζόμενου από επτά εσωτερικά στοιχεία: τον
βασιλιά, τους υπουργούς, το έδαφος και τον πληθυσμό, τα οχυρά, το ταμείο, τον στρατό
και τους συμμάχους. Η συνεχής ενίσχυση αυτών των στοιχείων είναι εκείνη που
επιτρέπει σε ένα βασίλειο να πλοηγεί επιτυχώς σε ένα πολυπλεκτικό και πλουραλιστικό
διεθνές σύστημα. Στον 21 ο αιώνα, όπου η παραπληροφόρηση μπορεί να κατακερματίσει
την εθνική συνοχή μέσα σε λίγες ώρες μέσω ψηφιακών δικτύων, οι συμβουλές του
Kautilya σχετιικά με τη διατήρηση του κοινωνικού ιστού καθίστανται κρίσιμες
κατευθυντήριες γραμμές για τη σύγχρονη άμυνα απέναντι σε υβριδικές απειλές.
Κατά συνέπεια, η σοφία που περιέχεται στo Arthashastra υπερβαίνει τa χρονικά και
γεωγραφικά συμφραζόμενα. Προσφέρει μια αναγκαία διόρθωση στις παραδοσιακές
ευρωκεντρικές στρατηγικές θεωρίες, αποδεικνύοντας ότι η φύση της ανθρώπινης
σύγκρουσης, αν και μεταβάλλεται ως προς την τεχνολογία και την κλίμακα, παραμένει
θεμελιωδώς συνυφασμένη με την ψυχολογία, τη διακυβέρνηση και τη χειραγώγηση των
πληροφοριών. Ενσωματώνοντας την εσωτερική διαχείριση της κοινωνικής
ανθεκτικότητας με μια εξωτερική πολιτική απόλυτου πραγματισμού, ο Kautilya παρέχει
ένα εγχειρίδιο επιβίωσης και ευημερίας σε έναν κόσμο διαρκούς αβεβαιότητας.
