Ιωάννης Χρ. Ιακωβίδης- Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας του Παντείου
Πανεπιστημίου, φιλόλογος, ιστορικός , πολιτικός επιστήμων, ειδικός επιστημονικός συνεργάτης στα ΕΠΙΚΑΙΡΑ και συγγραφέας
Εισαγωγή
Ο εθνικός μας ποιητής, Διονύσιος Σολωμός, ο οποίος ύμνησε τους Ελεύθερους Πολιορκημένους, είδε το φως της ζωής στις 8 Απριλίου 1798. Στο συμβούλιο της 8ης Απριλίου του 1826 και ημέρα Πέμπτη, προ της Κυριακής των Βαΐων, είχε αποφασισθεί η Έξοδος εκ μέρους της εκκλησιαστικής, στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας της ευρισκόμενης -σε πολιορκία- πόλεως, χωρίς βεβαίως να παραδοθεί.
Η «Εν Μισολογγίω 10 Απριλίου 1826» Απόφαση της Εξόδου, αποτελεί, ίσως, το «κορυφαίο γραπτό μνημείο του Αγώνα υπέρ Πίστεως και Πατρίδος». Οι μαχητές, έχοντας τα σπαθιά ανά χείρας, δεν προέβησαν σε θυσία των αδυνάμων για τη δική τους διάσωση αλλά θυσιάστηκαν υπέρ αυτών, «πράγμα οπού δεν έγινε ποτέ εις τον κόσμον». Όντως , οι άνθρωποι δεν είχαν επιτελέσει κάτι τέτοιο ως εκείνη τη νύκτα, «κατά την οποία οι Πολιορκημένοι, υπερβαίνοντας τα ανθρώπινα μέτρα, έμειναν για πάντα Ελεύθεροι».
Η Έξοδος συγκίνησε κάθε ψυχή, ακόμη και εκείνους οι οποίοι είχαν ταχθεί εναντίον της Ελληνικής Επαναστάσεως. Όταν επικράτησαν οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι με την εθελοθυσία τους, ένας εξ αυτών, λέγεται ότι, «εκών άκων», είχε παραδεχθεί την ήττα του και την αδυναμία του για στήριξη πλέον της φρικτής τυραννίας: “… δυστυχώς, εμεσολάβησε το Μεσολόγγι”.
Η Ελληνική Επανάσταση κατέστη πανανθρώπινη. Σήμερα, «κάθε ελεύθερος άνθρωπος είναι δημότης Μεσολογγίου». Η φράση αυτή είναι του Λουκή Ακρίτα(1908-1965) , Κυπρίου υφυπουργού Παιδείας επί Γεωργίου Παπανδρέου, από την ιστορική ομιλία του στις 26 Απριλίου 1964 στο Μεσολόγγι. Ο Αναστάσιος Πολυζωΐδης, ο Δικαστής εκ Ναυπλίου, ο οποίος είχε αρνηθεί να υπογράψει την – εις θάνατον- καταδίκη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, αποκάλεσε το Μεσολόγγι «Πόλιν Ιεράν». Για αυτό, το Μεσολόγγι, η Ιερή Πόλη της Ελευθερίας, αποτελεί τον πολυπληθέστερο Δήμο ανά την υφήλιο. Η ίδια πόλη – για τον γράφοντα -αποτελεί τη νεότερη εθνική Ιερουσαλήμ του ελληνισμού, η παλαιότερη είναι η Κωνσταντινούπολη , η « Βασιλεύουσα Πόλις».
( «200 Χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Η Ιερή Πόλη Μεσολογγίου τιμά την Ηρωική Έξοδο (1826-2026)»…)
α. Στρατηγικός Σχεδιασμός της 200ής Επετείου της Εξόδου
Ο Δήμος Ιερής Πόλης Μεσολογγίου προέβη σε παρουσίαση του Στρατηγικού Σχεδιασμού της 200ης Επετείου της Εξόδου, σε εκδήλωση η οποία έλαβε χώρα στο Αμφιθέατρο της Περιφερειακής Ενότητας Αιτωλοακαρνανίας, στις 21 Οκτωβρίου 2024.
Η Επιτροπή επί Τιμή κατείχε κεντρική θέση στον σχεδιασμό και την αποτελούσαν εξέχοντες άνθρωποι των τεχνών, των επιστημών, της πολιτικής και της οικονομικής ζωής της Ελλάδος, με την εξής σύνθεση:
– Εκτελεστική Έδρα του Προεδρείου : Διαμαντόπουλος Σπυρίδων, Δήμαρχος της Ιερής Πόλης του Μεσολογγίου και Οικονομολόγος και Ακαδημαϊκή Έδρα του Προεδρείου: Κριμιζής Σταμάτης , Επιστήμων του Διαστήματος , Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών και 23 Μέλη (κατά αλφαβητική σειρά),τα κάτωθι:
- Βαφειάδης Νικόλας– Δ/ντής Διεθνών Ειδήσεων ΑΝΤ1, 2. Βελέντζας Κωνσταντίνος – Ιδρυτής της Εταιρείας για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό και Πρόεδρος του Μουσείου Φιλελληνισμού και 3.
Βικάτου Ολυμπία – Γενική Διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού, 4. Διαμαντούρος Νικηφόρος – Καθηγητής Πολιτικών Επιστημών, π. Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής και Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών το 2026, 5. Καρυτινός Λουκάς – Καλλιτεχνικός Διευθυντής Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών και 6.Κατσαρός Βασίλειος – Καθηγητής της Μεσαιωνικής Ελληνικής (Βυζαντινής) Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 7.Κολόμβας Νίκος – Στρατηγός ε. α. – Ιστορικός και Συγγραφέας 8. Κοτίνης Μιχάλης – Νομικός, Συγγραφέας, Ιστορικός και Επίτιμος Δικηγόρος και 9.Κυρίζογλου Λάζαρος – Πρόεδρος Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδος, 10.Λιάσκος Αναστάσιος – π. Πρόεδρος του Πολεμικού Μουσείου Αθηνών και τ. Υφυπουργός Τουριστικής Ανάπτυξης, 11. Μελετόπουλος Μελέτης – Διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Γενεύης και Διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, 12. Μινώτου Μαριέττα – Λέκτωρ Μουσειολογίας του Ιονίου Πανεπιστημίου – Πρόεδρος της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος και 13. Μπάδα Κωνσταντίνα – Καθηγήτρια Κοινωνικής Λαογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων,14. Μπένος Σταύρος – π. Υπουργός Πολιτισμού, π. Υπουργός Αιγαίου και Πρόεδρος «Διάζωμα» και 15.Μπούρας Χρήστος – Πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών , 16. Σιάσος Γεράσιμος – Πρύτανης του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, 17.Σμαραγδής Γιάννης – Σκηνοθέτης και 18. Σούρλας Γεώργιος – π. Υπουργός Υγείας, π. Αντιπρόεδρος της Βουλής και Συγγραφέας, 19. Τάσιος Δημήτρης – Ευεργέτης, Επίτιμος Δημότης Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου και Επιχειρηματίας , 20. Τσιακανίκας Κωστής , Διευθυντής Ενημερωτικών εκπομπών της τηλεόρασης του ΣΚΑΪ , 21.Φλογαΐτης Σπυρίδων – Ομότιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, 22.Φωκά – Μεταξά Ιωάννα – Αρχαιολόγος, Ιστορικός, Συγγραφέας, Πρόεδρος Αμαλιείου Οικοτροφείου Θηλέων και 23. Χατζηαβραάμ Βίκτωρ – Δήμαρχος Μόρφου.
Η Εκτελεστική Επιτροπή, η οποία αποτελείτο από τους Σπύρο Διαμαντόπουλο , Δήμαρχο, Δημήτρη Πετρόπουλο, Αντιδήμαρχο Πολιτισμού, Παναγιώτη Κατσούλη, Δημοτικό Σύμβουλο -π. Δήμαρχο, Σπυρίδωνα Βλαχόπουλο, Συνταγματολόγο και Καθηγητή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και Παναγιώτη Γιωτόπουλο, Πληρεξούσιο Υπουργό, υλοποίησε τις δράσεις.
Η Επιτροπή Επικοινωνίας, η Εκπαιδευτική Επιτροπή, ο κ. Νίκος Αλιάγας, ως Πρεσβευτής Διεθνούς Επικοινωνίας, το Γραφείο Επικοινωνίας και Δημοσίων Σχέσεων και ο Δημοτικός Σύμβουλος, κ. Θανάσης Λύρος, Ειδικός Σύμβουλος Θεσμικών και Νομικών Ζητημάτων, συνέδραμαν το έργο των Επιτροπών . («Ο Δήμος Ιερής Πόλης Μεσολογγίου παρουσίασε τον Στρατηγικό Σχεδιασμό της 200ης Επετείου της Εξόδου»,…)
β. Ο εορτασμός της επετείου των 200 χρόνων από την Έξοδο Το Σάββατο του Λαζάρου και την Κυριακή των Βαΐων.
Εφέτος, συμμετείχε ως τιμώμενη χώρα η Γαλλία η οποία είχε συνδεθεί ενεργά με το φιλελληνικό κίνημα. Διά της παρουσίας της, Laurence Auer, Πρέσβειρας της Γαλλικής Δημοκρατίας στην Ελλάδα, τιμήθηκε η διαχρονική συνεισφορά των Φιλελλήνων και αναδείχθηκε η διεθνής διάσταση της Εξόδου.
Ι. Σάββατο του Λαζάρου, 4 Απριλίου 2026
Το πρωί έγινε υποδοχή εκπροσώπων ξένων κρατών και εκπροσώπου της κυβέρνησης στον Κήπο των Ηρώων. Ακολούθησε επιμνημόσυνη δέηση και καταθέσεις στεφάνων στα μνημεία των Φιλελλήνων, των Ιωσήφ Ρωγών και Κοζύλης, Λόρδου Βύρωνα και Ιακώβου Μάγερ, Γάλλων Φιλελλήνων και Κυπρίων Αγωνιστών( εκ μέρους Δημάρχων Αδελφοποιημένων Δήμων της Κύπρου) και του Δημάρχου της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου. Εν συνεχεία, μεταφέρθηκαν το Ιερό Λάβαρο , η Εικόνα της Εξόδου, ο Τίμιος Σταυρός του Επισκόπου Ρωγών και Κοζύλης Ιωσήφ και το καριοφίλι του Στρατηγού Δημητρίου Μακρή, από το Μουσείο Ιστορίας και Τέχνης – Πινακοθήκη, στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Σπυρίδωνος.
Στις 5:00 μ.μ. έλαβε χώρα ο Μέγας Πανηγυρικός Πολυαρχιερατικός Εσπερινός, χοροστατούντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Πατρών κ. Χρυσοστόμου και λοιπών Ιεραρχών. Στις 6:30 μ.μ. άρχισε η πομπή από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνος, με τους επισήμους- Έλληνες και ξένους- να παρακολουθούν από ειδικά διαμορφωμένες εξέδρες και κατέληξε στον Κήπο των Ηρώων. Κατά μήκος των δρόμων της πόλεως, παρακολουθούσαν χιλιάδες άνθρωποι αυτή τη μεγαλειώδη πομπή με 12.000 συμμετέχοντες, παιδιά και ενήλικες ντυμένους με παραδοσιακές ενδυμασίες από όλη την Ελλάδα και την Κύπρο και τριάντα φιλαρμονικές. Ακολούθησαν επιμνημόσυνη Δέηση και κατάθεση στεφάνων εκ μέρους των Επισήμων. Ο Δήμαρχος της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου, Σπυρίδων Β. Διαμαντόπουλος, εκφώνησε τον πανηγυρικό.
Παρουσιάσθηκε Δρώμενο και έγινε αναπαράσταση της Ανατίναξης του Δημογέροντα Χρήστου Καψάλη από τον Θωμά Θεοφιλάτο, με την συμμετοχή της Χορωδίας του Δήμου Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου. Μουσική – Διεύθυνση Χορωδίας: Σπύρος Χολέβας.
(«200 Χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Η Ιερή Πόλη Μεσολογγίου τιμά την Ηρωική Έξοδο (1826-2026)»,… και «Με λαμπρότητα οι εκδηλώσεις μνήμης για τα 200 χρόνια από την Ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου»,…)
ΙΙ. Κυριακή των Βαΐων, 5 Απριλίου 2026
Ο εορτασμός άρχισε στις 6:30 π.μ. με το Εωθινό, κανονιοβολισμούς και κωδωνοκρουσίες των ναών της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου. Ακολούθησαν
η πανηγυρική πολυαρχιερατική Θεία Λειτουργία, προεξάρχοντος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Χαλκίδος κ. Χρυσοστόμου, και του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου Β΄, η
άφιξη του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Τασούλα, στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Σπυρίδωνος, η Δοξολογία και στις 11.00 π.μ.
ξεκίνησε η πομπή από τον ναό του Αγίου Σπυρίδωνος και μετέβη στον Κήπο των Ηρώων. Έλαβαν χώρα ακόμη το τρισάγιο στους αθάνατους νεκρούς, η κατάθεση στεφάνου στον Τύμβο των Ηρώων εκ μέρους του Εξοχότατου Προέδρου της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Τασούλα και το Μοιρολόι «Να ζει το Μεσολόγγι» από την υψίφωνο , Vivian Douglas. Συμμετείχε τμήμα της Χορωδίας του Δήμου Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου, υπό τη Διεύθυνση του Καλλιτεχνικού της Διευθυντή, Σπύρου Χολέβα.
Εν συνεχεία, μεταφέρθηκαν τα Ιερά κειμήλια από τον Κήπο των Ηρώων στο Μουσείο Ιστορίας και Τέχνης –Πινακοθήκη, με τη συμμετοχή της φιλαρμονικής του Μουσικού Ομίλου Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου «Ιωσήφ Ρωγών» και επέστρεψε
η Εικόνα της Εξόδου με πομπή από τον Κήπο των Ηρώων στην αίθουσα τελετών του Μουσείου Ιστορίας και Τέχνης –Δημοτική Πινακοθήκη, στην Πλατεία Μπότσαρη. Συνόδευαν η Φιλαρμονική του Δήμου Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου «Χρήστος Καψάλης», μαθητές και ο Σύλλογος Πανηγυριστών «Ο Αη–Συμιός». Η Σημαία υπεστάλη στην Πλατεία Μπότσαρη.
Η οργάνωση του εορτασμού των 200 χρόνων από την Έξοδο του Μεσολογγίου υπήρξε άψογη και όλες οι Επιτροπές Σχεδιασμού επετέλεσαν στο ακέραιο την αποστολή τους. Συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές και ειδικά στον Δήμαρχο κ. Σπυρίδωνα Διαμαντόπουλο!
Συμμετοχή της πολιτικής και πολιτειακής ηγεσίας
Το «παρών» στις εκδηλώσεις της 5ης Απριλίου 2026 έδωσαν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας, που τόνισε -μεταξύ άλλων- ότι «τα διδάγματα της εξόδου μας λένε πόσο πολύτιμη είναι τελικά η ελευθερία μας», ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, ο οποίος υπογράμμισε πως «παρά τις δυσκολίες πραγματοποιούμε και εμείς με τη σειρά μας τη δικιά μας έξοδο από μία Ελλάδα χαμηλών προσδοκιών σε εκείνη των μεγάλων διεκδικήσεων και των υψηλών απαιτήσεων», ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης και πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ, Νίκος Ανδρουλάκης που ανέφερε ότι «Το Μεσολόγγι έπεσε, αλλά δεν νικήθηκε και οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι με τον αγώνα τους ενέπνευσαν εκατομμύρια ανθρώπους σε όλον τον κόσμο», ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ, Σωκράτης Φάμελλος, χαρακτήρισε την ηρωική Έξοδο «μία μοναδική στιγμή της ιστορίας εγγεγραμμένη στη συνείδηση του παγκόσμιου Ελληνισμού αλλά και της ανθρωπότητας». Ο Νίκος Δένδιας, υπουργός Εθνικής Άμυνας, σημείωσε ότι «τα ξημερώματα της Κυριακής των Βαΐων οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι επέλεξαν την υπέρτατη θυσία» και τόνισε τον διαχρονικό συμβολισμό της ενέργειάς τους. («Μεσολόγγι: Η Ελλάδα τιμά 200 χρόνια από την Έξοδο», … και «Μεσολόγγι: Κορυφώνονται οι εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την Έξοδο – Σύσσωμη η πολιτική και πολιτειακή ηγεσία»,…)
Εκδρομή του Συλλόγου Αιτωλοακαρνάνων Γέρακα Αττικής στις 4 και 5 Απριλίου 2026
Ο Σύλλογος Αιτωλοακαρνάνων Γέρακα Αττικής , ο οποίος ιδρύθηκε το 2006, πραγματοποίησε μία διήμερη εκδρομή-προσκύνημα στους νομούς Αχαϊας και κυρίως της Αιτωλοακαρνανίας στις 4 και 5 Απριλίου 2026 , για να τιμήσουν τα μέλη του και μη τα 200 χρόνια από την ηρωική Έξοδο.
Την πρώτη ημέρα επισκεφθήκαμε την Παναγία την Τρυπητή, πολιούχο του Αιγίου ενώ το απόγευμα φθάσαμε στο Μεσολόγγι και μείναμε μέχρι τις 11.30 μ.μ.. Αυτό που ζήσαμε είναι ανεπανάληπτο. Χιλιάδες κόσμος! Ο γράφων είχε την τύχη να παρακολουθήσει μικρό μέρος του πανηγυρικού εσπερινού στον μητροπολιτικό καθεδρικό ναό του Αγίου Σπυρίδωνος και μετά τη μεγαλειώδη πομπή στην αφετηρία της, απέναντι από τον ιερό ναό. Είχαν παρελάσει τμήματα όλου του ελληνισμού, Ελλάδος και Κύπρου, και παρακολούθησαν ξένες διπλωματικές αποστολές. Δέος, συγκίνηση και περηφάνεια! Δεν έχω ξαναζήσει τέτοιο γεγονός και ευχαριστώ τον Θεό και την Υπέρμαχο Στρατηγό μας , την Παναγία, που με αξίωσαν να το βιώσω. Ιδιαίτερη συγκίνηση αισθάνθηκα όταν δύο φιλαρμονικές παιάνισαν τον Ακάθιστο Ύμνο, που η σύνθεσή του έγινε πριν από 1.400 έτη(626). Δίπλα μου καθόταν ο κ. Παντελής Γ. Ντάσκαρης, Δικηγόρος, Νομαρχιακός Σύμβουλος και π. Αναπληρωτής Νομάρχης Αιτωλοακαρνανίας. Μετά γυρίσαμε στο ξενοδοχείο μας στην Πάτρα. Το πρωί ξεκινήσαμε και προσκυνήσαμε στον μεγαλοπρεπή ναό του Αγίου Ανδρέα, τον τρίτο μεγαλύτερο των Βαλκανίων και εν συνεχεία μεταβήκαμε στη Ναύπακτο και επισκεφθήκαμε το φρούριό της. Φυσικά θυμηθήκαμε την περίφημη ναυμαχία της Ναυπάκτου, που έλαβε χώρα στις 7 Οκτωβρίου 1571, δύο μήνες μετά την κατάληψη της Αμμοχώστου και ολόκληρης της Κύπρου από τους Οθωμανούς του Λαλά Μουσταφά πασά(1η Αυγούστου 1571), ο οποίος κατέσφαξε τα 2/3 του ελληνικού πληθυσμού της . Τη δυστυχή Μεγαλόνησο κάλυψε « το έρεβος της ασιατικής στέπας» [κατά τη ρήση του Λουκή Ακρίτα(1908-1965), Κυπρίου υφυπουργού Παιδείας επί Γεωργίου Παπανδρέου] μέχρι το 1878. Ο οθωμανικός στόλος συνετρίβη εκ μέρους του ενωμένου στόλου της Ιερής Συμμαχίας (Sacra Liga) που αποτελείτο κυρίως από πλοία της Βενετίας, της Ισπανίας και των παπικών κρατών. Έκτοτε άρχισε η παρακμή της οθωμανικής αυτοκρατορίας , με αποκορύφωμα την ελληνική Επανάσταση και την ίδρυση του ελληνικού κράτους(1830), της πρώτης βαλκανικής χώρας, που αποτέλεσε την αρχή του τέλους της οθωμανικής αυτοκρατορίας, γεγονός που δεν μας συγχώρησαν ποτέ οι Τούρκοι …
Ο γράφων ευχαριστεί τον Βασίλειο Κωστή, Πρόεδρο του Συλλόγου, και το υπόλοιπο Δ.Σ. για την άρτια οργάνωση της εκδρομής και τις ανεπανάληπτες στιγμές που ζήσαμε στο Μεσολόγγι.
Ενδεικτική βιβλιογραφία και ιστογραφία
-«Η έξοδος του Μεσολογγίου», στο περιοδικό Ιστορικά, τεύχος 180, εφημερίδα «Ελευθεροτυπία», 10 Απριλίου 2003.
-« Η Έξοδος του Μεσολογγίου. Το έπος των Ελεύθερων Πολιορκημένων», περιοδικό NATIONAL GEOGRAPHIC, εκδότης (για την ελληνική γλώσσα) : Γιώργος Κοπελιάδης, διευθυντής: Νίκος Μάργαρης, Αθήνα: Selena Α.Ε. , 2013.
- Ιακωβίδης Χρ. Ιωάννης, Αιτωλοακαρνανικές και ευρυτανικές όψεις. 200 χρόνια από την ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου(1826-2026), αντί Προλόγου: Κλεομένης Σ. Κουτσούκης. (Προσεχώς από τις εκδόσεις «Λειμών», Διευθυντής: Γεώργιος Ερμ. Φραγκούδης, εγγονός του συνιδρυτή της Παντείου Σχολής, Γεωργίου Φραγκούδη).
-Κοκκινόφτας Κωστής, « Εορτές Εξόδου 2018. Σχέσεις Κύπρου και Ι.Π. Μεσολογγίου» εις Τα Αιτωλικά, περιοδική έκδοση της Αιτωλικής Πολιτιστικής Εταιρείας(ΑΙ.ΠΟ.Ε.), τεύχος 30 ό, Αθήνα: Ιανουάριος -Ιούνιος 2018, σελ. 24-29 .
– Κολόμβας Αθ. Νικόλαος, Μεσολόγγι. Η τραγική μοίρα των αμάχων κατά την τελευταία πολιορκία(15 Απριλίου 1825 -10 Απριλίου 1826) , Γ΄έκδοση βελτιωμένη και επαυξημένη, Αθήνα: Ένωση Αιτωλοακαρνάνων Περιστερίου « Η Έξοδος», 2019.
- Κοτίνης Α. Μιχαήλ, «Κολόμβας Νικόλαος, “ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ, η τραγική μοίρα των αμάχων κατά την τελευταία πολιορκία(15 Απριλίου 1825-10 Απριλίου 1826” », εις Τα Αιτωλικά, περιοδική έκδοση της Αιτωλικής Πολιτιστικής Εταιρείας(ΑΙ.ΠΟ.Ε.), τεύχος 32,Αθήνα: Ιανουάριος -Ιούνιος 2019, σελ.309-315.
-«Κύπριοι στην έξοδο του Μεσολογγίου», στο http://andreaskandreou.blogspot.com, 4 Δεκ 2021.
-Μακρής Νικόλαος Δ., 1829-1911, Ιστορία του Μεσολογγίου, Αθήνα: Πελεκάνος, 1η έκδoση, 2009.
«Με λαμπρότητα οι εκδηλώσεις μνήμης για τα 200 χρόνια από την Ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου», στο in.gr, 05 Απριλίου 2026.
–Μεσολόγγι: Ιερή πόλη / Συλλογικό έργο · επιμέλεια Αλτάνιος Κλεισοβίτης, Μεσολόγγι : Διέξοδος – Κέντρο Λόγου και Τέχνης, 1η έκδοση, 2011.
-«Μεσολόγγι: Κορυφώνονται οι εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την Έξοδο – Σύσσωμη η πολιτική και πολιτειακή ηγεσία», στο https://www.naftemporiki.gr, 5 Απριλίου 2026.
-«Μεσολόγγι: Η Ελλάδα τιμά 200 χρόνια από την Έξοδο», στο https://www.skai.gr, 5 Απριλίου 2026.
-Μήτσης Θ. Νικόλαος, Η Ακαρνανία στην Παλιγγενεσία. Η συμβολή για την απελευθέρωση αυτής από τους Πετρόμπεη, Ζαΐμη, Νικηταρά, Καραϊσκάκη, Τσωρτς και Βαρνακιώτη, Αθήνα: Ηρόδοτος, 2025.
– «ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ», περιοδικό, τεύχος 885, Αθήνα, 15 Μαϊου 1964: περιλαμβάνει την ιστορική ομιλία του Λουκή Ακρίτα για το Μεσολόγγι. Υπάρχει και στο Διαδίκτυο σε δύο μέρη, με πρόλογο, επίλογο και επιμέλεια του Σπύρου Δημητρίου, 14 και 15 Απριλίου 2021.
– «Ο Δήμος Ιερής Πόλης Μεσολογγίου παρουσίασε τον Στρατηγικό Σχεδιασμό της 200ης Επετείου της Εξόδου», στο http://messolonghi.gov.gr, 23 Οκτ 2024 .
