ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ
ΜΟΥΣΕΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ – Σχεδιάζοντας Μουσειακές Εκθέσεις
ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2022
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ – ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ
Πώς σχεδιάζεται μια μουσειακή έκθεση; Πώς μετατρέπονται τα αντικείμενα ενός μουσείου σε αφηγήσεις που μπορούν να συγκινήσουν, να εκπαιδεύσουν και να ενεργοποιήσουν τον επισκέπτη; Και με ποιον τρόπο οργανώνεται ο σύνθετος μηχανισμός που οδηγεί από την ιδέα μιας έκθεσης στην τελική εμπειρία του κοινού μέσα στον εκθεσιακό χώρο;
Σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει το βιβλίο της αρχιτέκτονος μουσειακών εκθέσεων Λένας Κατσανίκα – Στεφάνου «Μουσειογραφικές Εικόνες – Σχεδιάζοντας Μουσειακές Εκθέσεις», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ινστιτούτο του Βιβλίου – Καρδαμίτσα το 2022. Πρόκειται για μια ουσιαστική μελέτη γύρω από την επιστήμη και την τέχνη της Μουσειογραφίας, η οποία δεν περιορίζεται σε θεωρητικές μουσειολογικές αναλύσεις αλλά προτείνει μια συστηματική και εφαρμόσιμη μεθοδολογία σχεδιασμού μουσειακών εκθέσεων.
Η έκδοση αποτελεί μια σημαντική συμβολή στην μουσειογραφική βιβλιογραφία και στον διάλογο που εμπλουτίζει την επιστημονική συγκρότηση του μουσειακού γίγνεσθαι σήμερα, καθώς προτείνει έναν ολοκληρωμένο τρόπο σκέψης για τον σχεδιασμό των εκθέσεων, συνδυάζοντας θεωρητική ανάλυση, μεθοδολογία και πρακτική εμπειρία. Η Λένα Κατσανίκα, αξιοποιώντας δεκαετίες επαγγελματικής δράσης στον χώρο των μουσείων, παρουσιάζει μια συστηματική μέθοδο σχεδιασμού που καλύπτει όλα τα στάδια δημιουργίας μιας έκθεσης – από τη σύλληψη της ιδέας έως την υλοποίησή της στον εκθεσιακό χώρο,
Στο επίκεντρο της προσέγγισης της συγγραφέως βρίσκεται η σύγχρονη αντίληψη για το μουσείο ως έναν δυναμικό χώρο πολιτισμού και γνώσης. Το μουσείο δεν αντιμετωπίζεται πλέον απλώς ως χώρος φύλαξης και διατήρησης αντικειμένων, αλλά ως ένας χώρος ερμηνείας, επικοινωνίας και εμπειρίας. Μέσα από τις εκθέσεις του καλείται να αφηγηθεί ιστορίες του παρελθόντος, να μεταδώσει γνώση και να δημιουργήσει έναν ουσιαστικό διάλογο με το κοινό. Η μουσειακή έκθεση είναι το βασικό εργαλείο αυτής της επικοινωνίας. Μέσα από την παρουσίαση αυθεντικών αντικειμένων – τεκμηρίων ενός πολιτισμού – το μουσείο δημιουργεί ένα ευρύ πεδίο ερμηνείας του παρελθόντος και ανασυνθέτει κόσμους και τρόπους ζωής που έχουν χαθεί. Το πώς οργανώνεται αυτή η διαδικασία αποτελεί το κεντρικό αντικείμενο της μελέτης.
Σύμφωνα με τη συγγραφέα, για να μπορέσει μια έκθεση να λειτουργήσει αποτελεσματικά, χρειάζεται να στηρίζεται σε μια σαφή μεθοδολογία. Ο εκθεσιακός σχεδιασμός πρέπει να ακολουθεί μια συστηματική πορεία που περνά από τα τρία βασικά στάδια: τη θεωρία, τη μέθοδο και την πράξη. Αρχικά διαμορφώνεται το θεωρητικό υπόβαθρο της έκθεσης. Σε αυτό το στάδιο καθορίζεται η μουσειακή φιλοσοφία, οι στόχοι της παρουσίασης και η πολιτική της έκθεσης, σύμφωνα με τις αρχές της σύγχρονης Μουσειολογίας. Στη συνέχεια αναπτύσσεται η Μουσειογραφική μέθοδος, μέσα από την οποία οργανώνονται το περιεχόμενο, η αφήγηση και οι αρχές παρουσίασης των εκθεμάτων. Τότε οι μελετητές μπορούν να προχωρήσουν οργανωμένα και μεθοδικά, με όραμα και γνώση, σε ένα δεδομένο εκθεσιακό έργο, μέσα από τα προοδευτικά βήματα του σχεδιασμού, τον Προγραμματισμό και την Εκθεσιακή Μελέτη: Μουσειολογική, Μουσειογραφική, Αρχιτεκτονική και Μελέτη Εφαρμογής.
Η Λένα Κατσανίκα διερευνά διεξοδικά την πολυσημία του μουσειογραφικού σχεδιασμού μιας έκθεσης, η οποία στηρίζεται στη θεωρία και μεθοδολογία που πρεσβεύουν τρία επιστημονικά πεδία: η Μουσειολογία -η εφαρμοσμένη επιστήμη που ασχολείται με τη θεωρία και τις λειτουργίες του μουσείου, η Σημειωτική -επιστήμη που ασχολείται με τη σημασία και την επικοινωνία και η Αρχιτεκτονική -επιστήμη/τέχνη που δομεί αντικείμενα και νοήματα και τα παρουσιάζει ως μορφές μέσα στον χώρο. Η συγγραφέας προσεγγίζει τον σχεδιασμό μιας έκθεσης ως μια σύνθετη δημιουργική πράξη που συνδυάζει επιστημονική γνώση, επικοινωνιακή στρατηγική και αισθητική – αρχιτεκτονική σύνθεση. Η δημιουργία μιας έκθεσης τέτοιου τύπου προϋποθέτει την άμεση και συνεχή συνεργασία πολλών ειδικοτήτων. Αρχαιολόγοι, ιστορικοί τέχνης, αρχιτέκτονες, συντηρητές έργων και κάθε είδους τεχνικοί καλούνται να συνεργαστούν στενά, ώστε να διαμορφώσουν ένα ενιαίο εκθεσιακό αποτέλεσμα. Για τον λόγο αυτό η συγγραφέας προτείνει την ανάπτυξη μιας κοινής ‘μουσειακής γλώσσας’, που θα επιτρέπει τη συνεννόηση και τον συντονισμό όλων των συντελεστών του έργου.
Αντλώντας από την πολυετή εμπειρία της στην έρευνα, μελέτη και υλοποίηση μουσειακών εκθέσεων, η Λένα Κατσανίκα παρουσιάζει μια πρωτότυπη και δυναμική μέθοδο για μια εκθεσιακή οργάνωση – παρουσίαση υψηλών προδιαγραφών. Με την θεωρητική και μεθοδολογική ανάπτυξη αλλά και την κριτική ανάλυση εφαρμογών, η συγγραφέας αναπτύσσει καίριες θέσεις που οριοθετούν τις νέες μουσειολογικές τάσεις στην κοινωνική μουσειακή λειτουργία. Η μουσειακή έκθεση μετατρέπεται σε ένα σύνθετο σύστημα αφήγησης που επιτυγχάνει μια σημασιοδοτική και βιωματική απόδοση της ιστορίας και του πολιτισμού.
Η προτεινόμενη μέθοδος Μουσειογραφίας αναπτύσσει μια συνθετική – θεματική οργάνωση των μουσειακών εκθεμάτων και του συνοδευτικού ερμηνευτικού υλικού τους, μέσα σε ένα συγκροτημένο εκθεσιακό αφήγημα, και την συνακόλουθη συνθετική – εικαστική παρουσίασή τους σε ‘εικόνες’, μέσα στον ειδικά διαμορφωμένο μουσειογραφικό χώρο. Οι θεματικές συνθέσεις των μουσειακών αντικειμένων, μαζί με τα μέσα ερμηνείας τους και ένταξής τους στο γενικό πολιτισμικό τους πλαίσιο, μορφοποιούνται ως σημασιοδοτικές και αισθητικά ρυθμισμένες ‘μουσειογραφικές εικόνες’, που λειτουργούν ως υπαινικτικά εικονικά κείμενα και αναπαραστατικές εκφραστικές εικόνες. Με αυτόν τον τρόπο οι ‘μουσειογραφικές εικόνες’ λειτουργούν σαν αφηγηματικές σκηνές που επιτρέπουν στον επισκέπτη να αντιληφθεί την ιστορία και τον πολιτισμό που παρουσιάζεται μέσα από μια συνολική εμπειρία.
Το βιβλίο οργανώνεται σε δύο βασικές ενότητες:
Στο πρώτο μέρος «Από την Θεωρία στην Πράξη» αναπτύσσονται τα κεφάλαια «1. Μουσειακή Φιλοσοφία και Πολιτική», με ανάλυση και καθορισμό των μουσειακών στόχων και της πολιτικής για την οργάνωση και τον σχεδιασμό της Μουσειακής Έκθεσης, «2. Μια Μουσειογραφική Μέθοδος», όπου η δημιουργία της Έκθεσης μεθοδεύεται προοδευτικά ως σημειωτική εφαρμογή, ως διαχείριση της οπτικής αντίληψης και ως αρχιτεκτονική πρόταση, «3. Διαχείριση των βασικών στοιχείων της Έκθεσης: Θέμα-Χρόνος-Χώρος», με προτάσεις για την εκθεσιακή θεματική και την ανάπτυξή της σε ένα σενάριο με ‘ιστορίες ζωής’, για τον ρόλο της παρουσίας του ‘ιστορικού χρόνου’ και για την διαμόρφωση του ‘μουσειογραφικού χώρου’, «4. Το Εκθεσιακό Έργο ως Μεθοδευμένη Πράξη», που πραγματεύεται τα μέσα παρουσίασης και ερμηνείας, τον δημιουργικό μουσειολογικό – μουσειογραφικό σχεδιασμό και ένα πρακτικό πρόγραμμα διαχείρισης της μουσειακής έκθεσης.
Στο δεύτερο μέρος, με τίτλο «Εφαρμογές», η συγγραφέας παρουσιάζει αναλυτικά εκθεσιακά παραδείγματα που αντλεί από το έργο της. Μέσα από αναλυτικές περιγραφές και πλούσιο εικονογραφικό υλικό, αποκαλύπτεται βήμα προς βήμα η διαδικασία με την οποία διαμορφώνεται μια έκθεση: από την σημειολογική οργάνωση των περιεχομένων της έκθεσης και του αφηγήματός της, την οργάνωσή της στον χώρο, τις αρχές και τους τρόπους της εκθεσιακής παρουσίασης και τη διαμόρφωση του εκθεσιακού περιβάλλοντος, μέχρι και τον σχεδιασμό του εποπτικού υλικού, των ψηφιακών εφαρμογών και οπτικο-ακουστικών προγραμμάτων.
Η σύνθετη και ταυτόχρονα αναλυτική διεξοδική παρουσίαση των σύγχρονων μουσειακών ζητημάτων, ο μεστός λόγος, η ευδιάκριτη δομή και ο άμεσα διδακτικός χαρακτήρας του βιβλίου επιτρέπει στους διαχειριστές των Εκθέσεων να εμβαθύνουν στην ιδιαιτερότητα και πολυπλοκότητα της μουσειογραφικής πράξης. Το έργο απευθύνεται στους επαγγελματίες των μουσείων και των εκθέσεων, σε φοιτητές και ερευνητές της Μουσειολογίας και της Αρχιτεκτονικής, αλλά και στους επισκέπτες που επιδιώκουν την ενεργή συμμετοχή τους στο Μουσείο και σε κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι μουσειακές εμπειρίες.
Οι «Μουσειογραφικές Εικόνες» δεν είναι απλώς ένα εγχειρίδιο σχεδιασμού εκθέσεων. Είναι μια συνολική πρόταση για το πώς το μουσείο μπορεί να αφηγηθεί ιστορίες, να δημιουργήσει νοήματα και να μετατρέψει τα αντικείμενα του παρελθόντος σε ζωντανές εμπειρίες γνώσης και πολιτισμού για τον επισκέπτη του σήμερα.
ΦΩΤΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Η Λένα Κατσανίκα – Στεφάνου, αρχιτέκτων μουσειακών εκθέσεων, έχει κάνει εδώ και τέσσερις δεκαετίες ‘έργο ζωής’ τον σχεδιασμό και την υλοποίηση μόνιμων και περιοδικών εκθέσεων σε μεγάλα Μουσεία. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, το Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων, αλλά και θεματικά μουσεία του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς, όπως το Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού στη Σπάρτη, το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας στην Τήνο, το Μουσείο Περιβάλλοντος Στυμφαλίας και το Μουσείο Μεταξιού στο Σουφλί. Έχει επίσης συνεργαστεί με σημαντικούς οργανισμούς και μουσεία τέχνης, όπως η Εθνική Πινακοθήκη, το Μουσείο Μπενάκη, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και το Τελλόγλειο Μουσείο Θεσσαλονίκης.
