Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας Ε. Σαράτσης. Εφημέριος Ιερού Ναού Αγίων Ιωάννου Δαμασκηνού, Βαρβάρας και Σοφίας, Δ.Ε.Νέας Ιωνίας του Δ.Βόλου.
Η παρούσα ανάλυση εντάσσεται στη σειρά άρθρων «Δυτικά Βαλκάνια – Η κληρονομιά της Γιουγκοσλαβίας».
Η σειρά εξετάζει τη μετα-γιουγκοσλαβική πραγματικότητα μέσα από το πρίσμα της ιστορίας, της θρησκείας και της γεωπολιτικής, αναδεικνύοντας γιατί η περιοχή παραμένει έως σήμερα ζώνη εύθραυστης σταθερότητας και διεθνούς ανταγωνισμού.
Η μετα-γιουγκοσλαβική πραγματικότητα στα Δυτικά Βαλκάνια δεν διαμορφώθηκε ομοιόμορφα. Αν η Βοσνία-Ερζεγοβίνη και το Κοσσυφοπέδιο αποτελούν τους πλέον εύθραυστους κόμβους αστάθειας, η Σερβία, η Κροατία και η Βόρεια Μακεδονία συγκροτούν τον βασικό άξονα πάνω στον οποίο στηρίζεται –ή αποσταθεροποιείται– η συνολική περιφερειακή ισορροπία.
Οι τρεις αυτές χώρες ακολουθούν διαφορετικές πορείες, αλλά συνδέονται άρρηκτα από την ιστορική κληρονομιά της Γιουγκοσλαβίας, τις εθνοθρησκευτικές ταυτότητες και τις σύγχρονες γεωπολιτικές πιέσεις.
Σερβία: ο κεντρικός παίκτης των Δυτικών Βαλκανίων
Η Σερβία παραμένει ο γεωπολιτικός πυρήνας της περιοχής. Ιστορικά, πολιτισμικά και πολιτικά, εξακολουθεί να επηρεάζει καθοριστικά τις εξελίξεις, ιδίως σε ό,τι αφορά τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και το Κοσσυφοπέδιο.
Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία λειτουργεί ως θεσμικός φορέας ιστορικής συνέχειας και εθνικής μνήμης. Δεν αποτελεί παράγοντα πολεμικής κλιμάκωσης, αλλά επηρεάζει τον δημόσιο λόγο γύρω από ζητήματα ταυτότητας, ιερών τόπων και ιστορικής δικαίωσης.
Σε γεωπολιτικό επίπεδο, η Σερβία ακολουθεί μια πολυδιάστατη στρατηγική:
επιδιώκει ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση,
διατηρεί στενούς δεσμούς με τη Ρωσία,
αναπτύσσει οικονομικές σχέσεις με την Κίνα, συνεργάζεται επιλεκτικά με το ΝΑΤΟ.
Αυτή η πολιτική ισορροπίας προσδίδει στη Σερβία ρόλο ρυθμιστή, αλλά ταυτόχρονα την καθιστά κρίσιμο παράγοντα αστάθειας, εάν μεταβληθούν οι διεθνείς ισορροπίες ή οξυνθεί το ζήτημα του Κοσσυφοπεδίου.
Κροατία: ευρωπαϊκή ένταξη και περιφερειακή επιρροή
Η Κροατία αποτελεί τη μοναδική χώρα της πρώην Γιουγκοσλαβίας που έχει ενταχθεί πλήρως τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και στο ΝΑΤΟ. Αυτό της προσδίδει θεσμική σταθερότητα και σαφή γεωπολιτικό προσανατολισμό.
Ο Ρωμαιοκαθολικισμός διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση της κροατικής εθνικής ταυτότητας, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της ανεξαρτησίας. Σήμερα, η Εκκλησία λειτουργεί κυρίως ως πολιτισμικός και κοινωνικός θεσμός, με περιορισμένη άμεση πολιτική επιρροή.
Παρά τη θεσμική της ένταξη στη Δύση, η Κροατία: διατηρεί ανοικτές ιστορικές μνήμες του πολέμου, εμπλέκεται ενεργά στα εσωτερικά ζητήματα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης,
λειτουργεί ως ευρωπαϊκός πόλος επιρροής στα Δυτικά Βαλκάνια. Η στάση της απέναντι στη Σερβία παραμένει ανταγωνιστική, αλλά εντός ευρωπαϊκών πλαισίων και χωρίς διάθεση στρατιωτικής κλιμάκωσης.
Βόρεια Μακεδονία: σταθερότητα μέσω συμβιβασμών
Η Βόρεια Μακεδονία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας που επέλεξε τον δρόμο των πολιτικών συμβιβασμών για τη διασφάλιση της σταθερότητας. Η Συμφωνία των Πρεσπών άνοιξε τον δρόμο για την ένταξη στο ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή προοπτική, χωρίς όμως να εξαλείψει τις εσωτερικές εντάσεις.
Η χώρα χαρακτηρίζεται από: σλαβόφωνο ορθόδοξο πληθυσμό, ισχυρή αλβανική μουσουλμανική μειονότητα.
Η θρησκεία και εδώ λειτουργεί κυρίως ως παράγοντας ταυτότητας, όχι ως αιτία σύγκρουσης. Η ισορροπία μεταξύ των κοινοτήτων παραμένει εύθραυστη, αλλά μέχρι στιγμής διαχειρίσιμη, χάρη στη διεθνή στήριξη και την ευρωπαϊκή προοπτική.
Η Βόρεια Μακεδονία δείχνει ότι η σταθερότητα στα Βαλκάνια είναι εφικτή, αλλά εξαρτάται από συνεχή πολιτική βούληση και εξωτερικές εγγυήσεις.
Η νέα περιφερειακή ισορροπία
Η Σερβία, η Κροατία και η Βόρεια Μακεδονία λειτουργούν ως σταθεροποιητικοί ή αποσταθεροποιητικοί πόλοι, ανάλογα με τις επιλογές τους και το διεθνές περιβάλλον. Η απουσία γενικευμένης σύγκρουσης δεν συνεπάγεται πραγματική ειρήνη, αλλά μια ελεγχόμενη ισορροπία.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ο βασικός θεσμικός πόλος αναφοράς, ωστόσο η καθυστέρηση της διεύρυνσης αφήνει χώρο σε άλλες δυνάμεις να ενισχύσουν την παρουσία τους στα Δυτικά Βαλκάνια.
Συμπέρασμα
Η Σερβία, η Κροατία και η Βόρεια Μακεδονία αποτυπώνουν τρεις διαφορετικές εκδοχές της μετα-γιουγκοσλαβικής πορείας:
αναζήτηση ισχύος, ευρωπαϊκή ενσωμάτωση και σταθερότητα μέσω συμβιβασμών.
Κοινός παρονομαστής παραμένει το διαρκές αποτύπωμα της Γιουγκοσλαβίας. Όσο αυτό δεν μετατρέπεται σε κοινή ιστορική κατανόηση και περιφερειακή συνεργασία, τα Δυτικά Βαλκάνια θα συνεχίσουν να κινούνται ανάμεσα στη διαχείριση της κρίσης και την εύθραυστη σταθερότητα.
Με το παρόν άρθρο ολοκληρώνεται η σειρά «Δυτικά Βαλκάνια – Η κληρονομιά της Γιουγκοσλαβίας», η οποία επιχειρεί να προσφέρει μια νηφάλια και σφαιρική ανάγνωση της μετα-γιουγκοσλαβικής πραγματικότητας.
