Roberto Mancini
Τακτικός καθηγητής Θεωρητικής Φιλοσοφίας
Πανεπιστήμιο της Ματσεράτα (Ιταλία)
Η ανθρωπότητα έχει ανάγκη από σοφία. Πρέπει να θεραπευτεί από το παραλήρημα της λατρείας της εξουσίας, το πάθος για τη βία και τον εκχυδαϊσμό των συνειδήσεων. Δεν θα σωθούμε εξαπατώντας τους εαυτούς μας με την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να στηριχθούμε στη λεγόμενη «τεχνητή νοημοσύνη». Για να καλλιεργήσουμε τη βιοφιλική, οικολογική, πνευματική, ηθική και πολιτική σοφία που χρειαζόμαστε, πρέπει να απαλλαγούμε από τα επτά δόγματα που μας παραπλανούν.
Το πρώτο δόγμα είναι η πρωτοκαθεδρία του κεφαλαίου επί των έμβιων όντων. Τα κράτη πρέπει να ξεκινήσουν ξανά από τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και τα δημοκρατικά συντάγματα, ώστε να οικοδομήσουν μια δίκαιη οικονομία. Τα χρηματιστήρια του κόσμου πρέπει να κλείσουν, όχι να μεταρρυθμιστούν. Οι τράπεζες πρέπει να επανέλθουν στον ρόλο τους, δηλαδή στην παροχή πίστωσης προς όφελος των επιχειρήσεων και των σπιτικών. Πρέπει να αποκατασταθεί η πρόσβαση σε αξιοπρεπή εργασία για όλους. Είναι παράλογο να συνεχίζουμε να δεσμεύουμε την οικονομία σε κανόνες που μας βλάπτουν. Οι κανόνες της οικονομίας πρέπει να αλλάξουν: κανείς δεν θα πρέπει να καταπιέζεται από την έλλειψη χρημάτων ή εργασίας που δημιουργείται σκόπιμα από παρανοϊκούς κανόνες και θεσμούς. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να πάψουμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας κυρίαρχους των άλλων μη ανθρώπινων όντων, τα οποία συχνά είναι πιο ανθρώπινα από εμάς.
Το δεύτερο δόγμα καθιερώνει την πρωτοκαθεδρία του δυτικού πολιτισμού έναντι των άλλων πολιτισμών. Είναι επείγον να ξεκινήσει ένας διάλογος ανάμεσα στα λαϊκά κινήματα όλου του κόσμου· δεν μπορούμε να περιοριζόμαστε στο έθνος ή την ήπειρό μας. Οι Δυτικοί πρέπει να αnακαλύψουν εκ νέου τα καλύτερα στοιχεία των παραδόσεών τους —που σαρώθηκαν από τον τεχνοκρατικό καπιταλισμό— και να μάθουν από τα καλύτερα στοιχεία άλλων πολιτισμών, συνεργαζόμενοι μέσα σε ένα πνεύμα δημοκρατικής πολυφωνίας.
Το τρίτο δόγμα εδράζεται στην πεποίθηση ότι το έθνος υπερέχει της ανθρωπότητας. Πρέπει να αποδεσμευτούμε από τον εθνικισμό, τον τοπικισμό και τον ρατσισμό, γιατί για όλους η ζωή είναι κοινή. Είναι μια οικουμενική κοινότητα. Η απομόνωση και ο διαχωρισμός είναι θανατηφόρες τάσεις. Η σωτηρία βρίσκεται μόνο στην αλληλεγγύη που δεν αποκλείει κανέναν. Και το συντομότερο δυνατόν πρέπει να δοθεί τέλος στις ολιγαρχίες, τις μοναρχίες, τις δικτατορίες, τις ψευδοδημοκρατίες και την κατάντια του «ισχυρού άνδρα» στην εξουσία: αποτελούν όνειδος της ανθρωπότητας.
Το τέταρτο δόγμα θεμελιώνει την πατριαρχική υπεροχή πάνω στις γυναίκες. Η ανδρική κυριαρχία συνεχίζει να ταπεινώνει, μαζί με τις γυναίκες, ολόκληρη την ανθρωπότητα και παρακωλύει την καλλιέργεια όλων των ζωτικών σχέσεων. Δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να προσβάλλουμε την αξιοπρέπεια των γυναικών, ούτε μπορούμε με οποιονδήποτε τρόπο να στερηθούμε την ελευθερία και τη δημιουργικότητά τους.
Το πέμπτο δόγμα διαφεντεύει την υπεροχή της ενήλικης απέναντι στη νεότερη γενιά. Ο κόσμος των ενηλίκων συνεχίζει να θυσιάζει τις νεότερες γενιές. Αντίθετα, πρέπει να τις στηρίξουμε και να δημιουργήσουμε άπλετο χώρο για τη δική τους πρωτοβουλία, ώστε να οικοδομήσουν μια φιλόξενη κοινωνία. Μόνο έτσι κάθε στάδιο της ζωής μπορεί να βιώνεται με αξιοπρέπεια.
Το έκτο δόγμα πρεσβεύει ότι η βία υπερισχύει του διαλόγου, της αλληλεγγύης και της μη βίας. Πρέπει να υπερβούμε την ψευδαίσθηση ότι τα βίαια μέσα φαίνονται τα πιο αποτελεσματικά. Η εμπειρία του Γκάντι και πολλών άλλων παρόμοιων αγώνων σε όλο τον κόσμο απέδειξε ότι οι καρποί της πολιτικής δράσης μπορούν να προκύψουν μόνο μέσα από τη μη βίαιη σύγκρουση και την ικανότητα φροντίδας της κοινωνίας χωρίς τη δημιουργία θυμάτων.
Τέλος, το έβδομο δόγμα υποστηρίζει την υπεροχή της άγνοιας έναντι της γνώσης. Η αλαζονεία όσων κυβερνούν σήμερα τον κόσμο συγκρίνεται μόνο με την άγνοιά τους. Δεν μπορούμε πλέον να επιτρέπουμε ο ναρκισσισμός και η φιλοδοξία για κυριαρχία να αποτελούν τα κύρια κίνητρα όσων κατέχουν δημόσια αξιώματα. Μπορούμε να ζήσουμε καλά μόνο αν ενδυναμωνόμαστε από γνήσια γνώση, η οποία είναι πάντοτε ηθικά εμπνευσμένη. Η δια βίου εκπαίδευση και η πρόσβαση στη γνώση πρέπει να διασφαλίζονται για όλους.
Σήμερα μπορούμε να επιλέξουμε έναν τρόπο ζωής που αντιβαίνει στα επτά δόγματα και προάγει τις αρχές της οικολογικής σοφίας. Βλέποντας την εξάπλωση του πολέμου που σήμερα καταστρέφει τον παγκόσμιο κόσμο, είναι σαφές ότι η οδός της μη βίας είναι ο μόνος τρόπος για να ξεφύγουμε από τη δίνη της αυτοκαταστροφής του ανθρώπινου είδους και της περαιτέρω καταστροφής της Γης. Επομένως, πρέπει να πάψουμε να θεωρούμε τη μη βία ως ένα μη ρεαλιστικό όνειρο.
Δεν έχει νόημα να περιορίζουμε τη μη βία στη βιογραφία του Γκάντι, θεωρώντας την γοητευτική αλλά υπερβολικά μακρινή για να μας εμπνεύσει σήμερα. Η γονιμότητα και η αναγκαιότητα της πορείας που εγκαινίασε ο Γκάντι δεν έχουν ακόμη γίνει αντιληπτές από τον σύγχρονο πολιτισμό. Πράγματι, η γέννηση μιας αληθινά συλλογικής συνείδησης στον κόσμο συμπίπτει με την ωρίμανση αυτής της επιλογής, αφού δίχως αυτήν δεν υπάρχει ούτε καθολικός σεβασμός ούτε αυθεντική μέριμνα για τα έμβια όντα.
Η αξία του μαθήματος του Γκάντι έγκειται στο ότι έδειξε στον κόσμο πως, για την ανανέωση της κοινωνίας, υπάρχει τρόπος να επιδιωχθεί η θεμελιώδης δυνατότητα της ειρήνης, πλήρως εναλλακτικός προς τις τοξικές δυνατότητες που βασίζονται στην αρχή της εξουσίας. Ενώ η συνηθισμένη νοοτροπία αποδέχεται άκριτα τη ψευδή σύνδεση ανάμεσα στην εξουσία και τη δυνατότητα, ο Γκάντι κατέστησε σαφές ότι υπάρχουν δρόμοι συνύπαρξης και εξανθρωπισμού ξένοι προς αυτή την αρχή της εξουσίας, η οποία αδίκως θεωρείται πηγή κάθε αποτελεσματικότητας στην ιστορία. Αντιθέτως, συμβαίνει το αντίθετο, γιατί οι «ευκαιρίες» που παραχωρεί η εξουσία έχουν αλυσιδωτές επιπτώσεις: καταπίεση για όσους την υφίστανται, εξάρτηση και εκφυλισμός για όσους την επιβάλλουν στους άλλους.
Οι αληθινές δυνατότητες —ανθρώπινες, ηθικές, οικολογικές, δημοκρατικές— γεννιούνται από μορφές αγαθοποιού αποτελεσματικότητας. Εννοώ την ελευθερία μέσω της αλληλεγγύης, της ευθύνης, της προσφοράς, της ικανότητας να ενεργούμε με μη βίαιο τρόπο και την προθυμία να φροντίζουμε τους άλλους και το κοινό καλό. Αναφέρομαι επίσης στην αυθεντική αποτελεσματικότητα των κυβερνητικών λειτουργιών, η οποία δεν πρέπει να συγχέεται με τη διαταγή. Από τη μία πλευρά, το να διατάζεις σημαίνει να κυριαρχείς, χωρίς άλλο κριτήριο πέρα από την αυθαίρετη βούληση εκείνων που κατέχουν την εξουσία. Το να κυβερνάς, αντίθετα, σημαίνει να διαθέτεις την ικανότητα να αφουγκράζεσαι τις κοινωνίες και να ανταποκρίνεσαι στα προβλήματά τους. Σήμερα, έχουμε πολλούς ηγέτες και κέντρα εξουσίας στον κόσμο, αλλά ελάχιστη ικανότητα διακυβέρνησης των συλλογικών προβλημάτων.
Για αυτούς τους λόγους, πρέπει να εργαστούμε ώστε να διαδοθεί η οδός της μη βίας. Πρέπει σταδιακά να εσωτερικευθεί ως κάτι φυσιολογικό μέσα στις οικογένειες, τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τις τοπικές κοινότητες, αλλά και στο οικονομικό σύστημα, στα πολιτικά υποκείμενα και στους θεσμούς. Ο δρόμος θα είναι δύσκολος και αμφισβητούμενος, αλλά είναι ο μόνος που διαθέτουμε.
