ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΟΥΖΜΠΕΚΩΝ (ή Στην Χώρα του Ταμερλάνου;)

Θωμαΐς Παπαθανασίου-Φωτοπούλου

Έζησα πράγματι ένα μαγικό ταξίδι στη χώρα των Ουζμπέκων! Μαγικό στο επίπεδο του ορατού, καθώς αντίκρυσα αναρίθμητα θαυμαστά αρχαία και νεότερα μνημεία, αλλά και ευρήματα από το πέρασμα λαών που έχουν πια χαθεί. Και ταξίδι μαγικό σε επίπεδο πνευματικής αναζήτησης, αφού τα ίδια τα μνημεία, οι ίδιοι οι αρχαίοι σταθμοί με συγκλόνισαν και γέννησαν μέσα μου την κυρίαρχη επιθυμία να αναζητήσω, να γνωρίσω, να ιχνηλατήσω το μέγα ιστορικό βάθος αυτού του μυθικού χάους, σ’ αυτό το σταυροδρόμι των λαών και πολιτισμών.

Κι’ αυτό το ταξίδι στο Ουζμπεκιστάν, είναι ένα ταξίδι στην ιστορία του κόσμου, στα σταυροδρόμια της ιστορίας. Εκεί, πέρα από την Κασπία και την Μαύρη Θάλασσα, στην μεγάλη έκταση των λιβαδιών της Ευρασίας, στις άνυδρες και απεριόριστες στέπες, ερήμους και ψηλές οροσειρές, όπου περιπλανήθηκαν για χιλιάδες χρόνια αρχαίοι λαοί, αυτή η απέραντη Στέπα είναι η αρχέγονη Ινδοευρωπαϊκή πατρίδα. Ο κοινός πρόγονος αυτών των λαών είναι οι Ινδοάριοι, ένας όρος που δόθηκε από τον Έλληνα γεωγράφο Ερατοσθένη, ο οποίος καθόρισε τα σύνορα της Αρίας από τον Ινδό ποταμό στα ανατολικά έως τις Κασπίες Πύλες δυτικά.

Το έδαφος και το κλίμα της περιοχής δεν ευνοούσε την μόνιμη εγκατάσταση και οι προϊστορικοί άνθρωποι μετανάστευαν συνεχώς, κυνηγώντας για την επιβίωσή τους τα άγρια ζώα που βρίσκονταν γύρω τους. Σταδιακά, το κυνήγι έδωσε την θέση του στην εξημέρωση και στα κοπάδια των ζώων. Στα μέσα της 5^ης χιλιετίας π.Χ., μερικές απ’ αυτές τις ομάδες άρχισαν να εξημερώνουν το άλογο. Το άλογο ήταν μεγάλης στρατιωτικής και οικονομικής σημασίας και οι μετακινούμενες φυλές χρησιμοποίησαν τις δυνατότητές του στο έπακρον. Κατά την 3^η χιλιετία π.Χ., εμφανίζονται οι ακτινωτοί τροχοί και οι άμαξες, κι αυτό βοήθησε την μετακίνηση των υπαρχόντων τους σε μεγάλες αποστάσεις. Με την κινητικότητα, η διάσπαση της Ινδοευρωπαϊκής γλωσσικής κοινότητας ήταν αναπόφευκτη, δημιούργησε μια έκρηξη λαών και οι Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες εξαπλώθηκαν από την Ινδία και το Ιράν ως την Κεντρική Ευρώπη και συνέχισαν να σχηματίζουν άλλες πρωτοκοινότητες, διασκορπισμένες σε εκατοντάδες σχετικές γλώσσες και διαλέκτους.

Ενώ στις στέπες και τις ερήμους κυριαρχούσαν οι διάσπαρτες νομαδικές φυλές, σε υγρές περιοχές και οάσεις, άρχισαν να αναπτύσσονται πόλεις-κράτη με καθιστικές αγροτικές κοινωνίες. Η ιστορία των λαών σ’ αυτή την περιοχή, ξεκίνησε πραγματικά τον 6^ο π.Χ. αι. με την ηχώ των κατακτήσεων στην Κ. Ασία από τον Κύρο τον Μεγάλο, τον ιδρυτή της Περσικής Αχαιμενιδικής Αυτοκρατορίας. Κι’ αυτό, ως τον 4^ο π.Χ. αι. οπότε και η μεγάλη Περσική Αυτοκρατορία κατελήφθη από τον Μεγαλέξανδρο, ο οποίος έφτασε ως το απώτερο βόρειο σύνορο χτίζοντας εκεί την Αλεξάνδρεια την Εσχάτη. Όσα είναι γνωστά για τους αρχαίους χρόνους, προέρχονται από τα κτερίσματα και τα δεδομένα των αρχαιολογικών ανασκαφών και κάποιες παλιές επιγραφές περσικές του βασιλιά Δαρείου και του γιού του, Ξέρξη, που περιγράφουν τους εαυτούς τους ως «Αρίους». Κυρίως όμως πληροφορίες μας δίνουν τα ελληνικά γραπτά των ιστορικών, ταξιδευτών ή γεωγράφων, όπως ο Ηρόδοτος, ο Πτολεμαίος, ο Στράβων και περισσότερο αυξήθηκαν οι γνώσεις μας για την περιοχή με τις εκστρατείες του Μεγαλέξανδρου.

Κάτω απ’ την ελληνική ηγεμονία, η Κεντρική Ασία γνώρισε τόσο πρωτοφανή αστική ανάπτυξη που οι ιστορικοί την ονόμασαν «Η χώρα με τις χίλιες πόλεις». Σ’ αυτή την περίοδο, οι εμπορικές διαδρομές αύξησαν σημαντικά τις πολιτιστικές ανταλλαγές μεταξύ των Ελλήνων και λαών στην Ελληνιστική Ανατολή και συνενώθηκε το ανατολικό στοιχείο με το δυτικό. Ήταν γύρω στο 220 π.Χ. όταν έγινε η πρώτη επαφή των Ελλήνων με την Κίνα και ο Στράβων έγραψε ότι οι Έλληνες έφτασαν ως τους Σήρες και τους Φρύνες. Σε λίγα χρόνια θα άνοιγε και ο θρυλικός Δρόμος του Μεταξιού.

Στα μέσα του 2^ου π.Χ. αι., τα βόρεια σύνορα των ελληνιστικών βασιλείων άρχισαν να αποδυναμώνονται και ένας ορμητικός χείμαρρος νομάδων που μετανάστευαν κατά κύματα από τα ανατολικά, έφτασαν ως την κοιλάδα του Ώξου ποταμού και συνέτριψαν το Ελληνο-Βακτριανό Βασίλειο. Ακολούθησε μια νέα περίοδος της ιστορίας της στέπας και από τον 5^ομ.Χ. αι. άρχισαν να κατεβαίνουν ισχυρές νομαδικές φυλές που πολεμούσαν ο ένας τον άλλων για καλύτερη βοσκή. Ούννοι, Αλανοί, Τούρκοι, Ουιγούροι και άλλες τουρκικές φυλές εισέβαλλαν στην Κ. Ασία και έσπρωξαν πιο δυτικά νομαδικές φυλές της στέπας. Οι τούρκικες γλώσσες αντικατέστησαν τις αρχαίες ιρανικές, τα αραμαϊκά, τα τοχάριαν και οι ιρανόφωνοι πληθυσμοί Βακτριανοί, Σογδιανοί, Χορέσμιοι χάθηκαν στο χρόνο και μαζί μ’ αυτούς οι νομαδικοί λαοί όπως οι Σκύθες, Μασσαγέτες, Δάες.

Τον 13^ο μ.Χ. αι., οι Μογγόλοι κατέκλυσαν την Ασία και δημιούργησαν την μεγαλύτερη καταγεγραμμένη αυτοκρατορία στον κόσμο που εκτεινόταν από την Κίνα ως την Ρωσία και από την Κεντρική Ευρώπη ως την Συρία. Με τον Τζένκινς Χαν και τους διαδόχους του, λεηλατώντας, καίγοντας και σφάζοντας έφτασαν στην καρδιά της Κεντρικής Ευρώπης. Παραδόξως, ο 13^ος και 14^ος αι. έμειναν γνωστοί στην ιστορία με την Pax Mongolica, την Μογγολική Ειρήνη. Η Μογγολική Αυτοκρατορία είχε τη φήμη της φρουράς του Δρόμου του Μεταξιού και βοήθησε στους στενότερους δεσμούς μεταξύ του ανατολικού και δυτικού κόσμου, γι’ αυτό, αυτή την εποχή έχουμε μια αναλαμπή στον εμπορικό δρόμο και έμποροι και ταξιδευτές από την Ευρώπη, έφτασαν ως την Κίνα. Ένας απ’ αυτούς ήταν και ο Βενετσιάνος έμπορος και ταξιδευτής, Μάρκο Πόλο.

Όλα έμοιαζαν να έχουν τελειώσει στην Κεντρική Ασία μετά την ολοκληρωτική καταστροφή του Τζένκινς Χαν. Όταν ο Μεγάλος Χαν πέθανε, η τεράστια αυτοκρατορία του μοιράστηκε στους τέσσερις γιους του και το χανάτο, ύστερα από έντονες εσωτερικές διαμάχες γρήγορα χωρίστηκε στα δυο. Σ’ αυτόν τον διχασμένο κόσμο, γεννήθηκε, στα 1336 στο Κες της Υπερωξιανής ένας Τουρκομογγόλος ηγέτης, ο Τιμούρ, αργότερα γνωστός ως «Ταμερλάνος». Ατίθασος και ζωοκλέφτης από τα παιδικά του χρόνια, σχημάτισε σιγά-σιγά ένα στρατιωτικό σώμα πιστών οπαδών του, με τους οποίους συχνά έκανε επιθέσεις στα εμπορικά καραβάνια, σε ταξιδιώτες και σε κοπάδια και έκλεβε κυρίως άλογα και πρόβατα.

Ο Ταμερλάνος ονειρεύτηκε να κατακτήσει τον κόσμο, ως άλλος Τζένκινς Χαν, αλλά επειδή δεν ήταν άμεσα απόγονός του, δεν μπορούσε να πάρει τον τίτλο «Χαν», αλλά έγινε «Ο μεγάλος εμίρης». Ο Τιμούρ, επέλεξε την Σαμαρκάνδη για πρωτεύουσα της μεγάλης αυτοκρατορίας του. Την στόλισε με μαντράσες και τζαμιά, παλάτια και καραβάν-σαράι, μαυσωλεία και εμπορικούς θόλους, ένα εξωτικό μείγμα πράσινων, μπλε και λευκών πλακιδίων, όνυχα, μαρμάρων και γρανίτη, φινιρισμένων με χρυσοδέσιμο. Και ενώ η φήμη στους αιώνες έμεινε ως σφαγέας ολόκληρων πόλεων, χτίζοντας πυραμίδες αποκεφαλισμένων κρανίων στο πέρασμά του, ο Τιμούρ ξεχώριζε επίσης τους καλλιτέχνες, τεχνίτες, σιδεράδες, αρχιτέκτονες, ποιητές, φιλοσόφους, αστρονόμους απ’ όλες τις κατακτημένες χώρες και τους έφερνε στην Σαμαρκάνδη, κι’ ήταν εδώ που ο κόσμος είδε την βαρβαρότητα να μετατρέπεται σε ομορφιά. Ως κύριος της Ασίας, χρειαζόταν μια επιβλητική πρωτεύουσα που να αντανακλά την δύναμή του και ο Τιμούρ έφτιαξε την πόλη που ο καθένας λαχταρούσε να δει.

Ο ηλικιωμένος Τιμούρ, ονειρευόμενος να κατακτήσει την Κίνα, «δεν χρειάζεται να είναι δύο αυτοκράτορες πάνω στη γη» συνήθιζε να λέει, και άρχισε να ετοιμάζει τις ορδές του. Αδύναμος και γέρος όμως όπως ήτανε, η υγεία του χειροτέρεψε και ο Τιμούρ αρρώστησε βαριά στις παγωμένες όχθες του Συρ Νταριά. Κι αυτός πέθανε τον Φεβρουάριο του 1405, πριν να φτάσει στην Κίνα με τον καημό πως έχουν μείνει περιοχές στον κόσμο ακυρίευτες! Ήταν τότε εξήντα οκτώ ετών. Το σώμα του, βαλσαμωμένο με μόσχο και ροδόνερο και τυλιγμένο σε λινό σεντόνι, τοποθετήθηκε σε εβένινο φέρετρο και στάλθηκε στη Σαμαρκάνδη, όπου και θάφτηκε.

Στο μεταξύ, καθώς οι Μουσουλμάνοι απλώνονταν, οι Δρόμοι του Μεταξιού σταδιακά εξασθένησαν και το Ισλάμ θα αντικαταστήσει οριστικά τον Ζωροαστρισμό, τον Βουδισμό και τις άλλες θρησκείες. Θα ακολουθήσει μια περίοδος σιωπής και για κείνες τις σκοτεινές εποχές, λίγα πράγματα είναι γνωστά. Τον 16^ομ.Χ. αι., διάφορες νομαδικές φυλές ενώθηκαν και δημιούργησαν την ομάδα «Ουζμπέκ» αλλά στα μέσα του 19^ου αι. υποτάχτηκαν στην Ρωσική Αυτοκρατορία. Ούτε λίγο ούτε πολύ, οι Ρώσοι ήρθαν, γύρω στο 1860, για να μείνουν και στη συνέχεια η περιοχή έγινε ρωσικό προτεκτοράτο και άρχισε ο κατακερματισμός. Η Σοβιετική Ένωση, το 1918, χτίστηκε στα ερείπια της Ρωσικής Αυτοκρατορίας ενώ το ανατολικό τμήμα, γνωστό ως Ανατολικό Τουρκεστάν, ενσωματώθηκε στην Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας. Η Μόσχα στη συνέχεια χώρισε την Κεντρική Ασία σε πέντε Σοβιετικές Σοσιαλιστικές Δημοκρατίες.

Μετά από τόσα περάσματα λαών και εναλλαγές ηγεμόνων, φτάσαμε στα 1991και η σημερινή Δημοκρατία του Ουζμπεκιστάν είναι μια νέα χώρα. Αυτός που έβαλε τα σύνορα, για να δώσει μια αίσθηση ιθαγένειας, ήταν ο Στάλιν, ο κομισάριος των Εθνών. Ο Τιμούρ, ο οποίος δεν ήταν από την φυλή των Ουζμπέκων, έχει δημιουργήσει ισχυρά σύμβολα κατάλληλα για να ενισχύσουν τον εθνικισμό τους και μια ιδεολογία για να αντικαταστήσει τον κομμουνισμό. Ο Τιμούρ, είναι η νέα ηρωική φιγούρα στη θέση του Στάλιν και τοποθετείται στην κορυφή του πανθέου των ιστορικών ηρώων. Οι σύγχρονοι Ουζμπέκοι ξαναγράφουν την ιστορία τους βρίσκοντας προγονικά πρόσωπα για τη νεογέννητη χώρα τους. Τα ονόματα των δρόμων αλλάζουν από τα ρωσικά στα ουζμπέκικα και τα σοβιετικά μνημεία αντικαθίστανται από ιστορικές παλαιότερες μορφές.

Τα τελευταία χρόνια, οι χώρες της Κεντρικής Ασίας άρχισαν να υπενθυμίζουν στον κόσμο ότι βρίσκονται στην καρδιά της Ευρασίας, ότι ήταν τα σταυροδρόμια του πολιτισμού για αιώνες και ελπίζουν ότι το άνοιγμα του Νέου Δρόμου του Μεταξιού, θα φέρει πίσω αυτή την ρομαντική νοσταλγία και δόξα στην περιοχή. Δρόμο, που συνέδεε διαφόρους πολιτισμούς και συντηρούνταν από ένα σύστημα που ίδρυσε καραβάν-σαράι, εμπορικούς οίκους και οχυρά κατά μήκος χιλιάδων χιλιομέτρων, καθιστώντας τον, αναμφισβήτητα, την μακρύτερη πολιτιστική διαδρομή στην ιστορία της ανθρωπότητας.