Δρ. Κωνσταντίνος Τσέτσος
Η πρώτη εικόνα που έρχεται στο μυαλό του κοινού όταν αναλύεται ποιος ωφελείται από τη στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ στο Ιράν είναι αυτή της Μόσχας. Με τις τιμές του πετρελαίου να εκτινάσσονται στα ύψη, τις αμερικανικές κυρώσεις να έχουν χαλαρώσει εν μέρει για τις πωλήσεις ρωσικού αργού στην Ινδία και την προσοχή της Ουάσιγκτον να έχει αποσπαστεί από το ουκρανικό μέτωπο, η αφήγηση της «ρωσικής ευκαιρίας» φαίνεται αδιασάλευτη. Ωστόσο, αυτή η αφήγηση βασίζεται σε εύθραυστα θεμέλια. Μια πιο αντικειμενική εξέταση των δεδομένων αποκαλύπτει μια διαφορετική γεωστρατηγική πραγματικότητα. Ο πιο πιθανός μακροπρόθεσμος νικητής αυτής της σύγκρουσης δεν βρίσκεται στο Κρεμλίνο, αλλά στη Μεγάλη Αίθουσα του Λαού στο Πεκίνο.
Η ψευδαίσθηση της ρωσικής ευημερίας
Είναι αλήθεια ότι η αύξηση των τιμών της ενέργειας λόγω της διακοπής των ροών μέσω του Στενού του Ορμούζ αποφέρει πρόσθετα έσοδα στον κρατικό προϋπολογισμό της Ρωσίας. Κάθε φορά που η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε αναταραχή, η Μόσχα βλέπει τα έσοδά της από ορυκτά καύσιμα και φυσικό αέριο να αυξάνονται. Πρόσφατες αναφορές υπογραμμίζουν ότι η Ρωσία προσπαθεί επίσης να αντισταθμίσει τη ζημιά μέσω αυξημένων εξαγωγών λιπασμάτων, οι οποίες έχουν καταστεί μια κρίσιμη εναλλακτική πηγή εσόδων εν μέσω των κυρώσεων. Ωστόσο, ενώ οι πωλήσεις λιπασμάτων προσφέρουν κάποια διαφοροποίηση, παραμένουν σε πολύ περιορισμένη κλίμακα για να αντισταθμίσουν τις διαρθρωτικές δημοσιονομικές πιέσεις που δημιουργούνται από τις πολεμικές δαπάνες και τη μείωση της μακροπρόθεσμης ενεργειακής ικανότητας.
Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι αν η Ρωσία εισπράττει περισσότερα χρήματα αυτές τις εβδομάδες. Το κεντρικό ερώτημα είναι αν αυτά τα χρήματα αρκούν για να καλύψουν το βαθύ δημοσιονομικό κενό που άνοιξε ο πόλεμος στην Ουκρανία. Η απάντηση είναι σαφώς όχι. Το δημοσιονομικό έλλειμμα της Ρωσίας έχει εκτοξευθεί σε επίπεδα που καθιστούν τα πρόσθετα έσοδα από το πετρέλαιο μια παρηγορητική αλλά ανεπαρκή βραχυπρόθεσμη λύση. Είναι σαν να προσπαθείς να σταματήσεις μια αρτηριακή αιμορραγία με ένα τσιρότο. Ταυτόχρονα, λόγω δεκαετιών υποεπένδυσης και στρεβλώσεων από τις κυρώσεις, η ενεργειακή υποδομή της Ρωσίας δεν μπορεί να αυξήσει σημαντικά την παραγωγή για να αντισταθμίσει την κατάρρευση στον Κόλπο. Τα αποθέματα εφεδρικής παραγωγικής ικανότητας είναι πενιχρά, και οι επιθέσεις με drones από την Ουκρανία, οι οποίες πλέον πλήττουν ακόμη και τις υποδομές της Κασπίας, αφήνουν ελάχιστο περιθώριο για αύξηση της παραγωγής. Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση της άρσης των κυρώσεων. Η προσωρινή έγκριση της Ουάσιγκτον για την πώληση ρωσικού αργού πετρελαίου που βρισκόταν ήδη καθ’ οδόν προς την Ινδία σε δεξαμενόπλοια δεν είναι παρά η νομιμοποίηση μιας ήδη συμφωνημένης, παγωμένης συναλλαγής. Το γεγονός ότι άλλες χώρες, όπως οι Φιλιππίνες, ζητούν πλέον προσωρινές απαλλαγές από τις κυρώσεις, υπόσχεται επίσης μόνο βραχυπρόθεσμες αυξήσεις των εξαγωγών για τη Μόσχα. Αυτές δεν ανοίγουν νέες αγορές, δεν απελευθερώνουν νέο κεφάλαιο και δεν δίνουν νέα δυναμική στη ρωσική οικονομία. Πρόκειται για μια ευκαιριακή εξέλιξη που προέκυψε από την αναταραχή στις αγορές πετρελαίου και παρουσιάζεται ως στρατηγικό κέρδος.
Πέρα από τα οικονομικά, η Ρωσία αντιμετωπίζει μια ποιοτική γεωπολιτική απώλεια που σπάνια αναλύεται επαρκώς. Για τη Μόσχα, το Ιράν δεν ήταν απλώς ένας τακτικός εταίρος ενάντια στη Δύση. Ήταν επίσης μια ζωτική αγορά για τις ρωσικές εξαγωγές, ιδίως στους τομείς της αμυντικής βιομηχανίας και της πυρηνικής ενέργειας. Τα εμβληματικά έργα που η Ρωσία κατασκεύαζε στο Ιράν εδώ και χρόνια έχουν πλέον ανασταλεί λόγω της σύγκρουσης, χωρίς σαφές χρονοδιάγραμμα για την επανέναρξή τους. Επιπλέον, ο ιρανικός πυρηνικός σταθμός φέρεται να αποτέλεσε στόχο επιθέσεων που πραγματοποιήθηκαν από την Ισραηλινή Πολεμική Αεροπορία (IAF) και την Πολεμική Αεροπορία των Ηνωμένων Πολιτειών (USAF), υπονομεύοντας περαιτέρω τη βιωσιμότητα αυτών των έργων. Ο Κόλπος, στο σύνολό του, ήταν η «γκρίζα ζώνη» μέσω της οποίας η Ρωσία αποκόμιζε τεράστια οφέλη: τα ΗΑΕ ως κόμβος για την παράκαμψη των κυρώσεων, οι χώρες του Κόλπου ως δίαυλοι για οικονομική ανακούφιση και ευκαιρίες πίσω από τα παρασκήνια για την ανανέωση συμβάσεων αμυντικού εξοπλισμού. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει διαταράξει αυτό το κρυφό δίκτυο πιο βαθιά από ό,τι φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Η Κίνα και το παράδοξο της κρίσης ως ευκαιρίας
Για το Πεκίνο, το Στενό του Ορμούζ είναι θέμα υπαρξιακής σημασίας. Μεγάλο μέρος των ενεργειακών αναγκών της Κίνας διέρχεται από αυτό το κρίσιμο σημείο, και η παρατεταμένη διακοπή δημιουργεί αυξανόμενη πίεση, παρά το γεγονός ότι τα κινεζικά και ρωσικά πλοία είναι ως επί το πλείστον σε θέση να διασχίσουν το πέρασμα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Κίνα πληρώνει ένα βραχυπρόθεσμο οικονομικό κόστος. Μια λεπτομερής ανάλυση, ωστόσο, απαιτεί να διακρίνουμε τον βραχυπρόθεσμο πόνο από τα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα οφέλη.
Πρώτον, η Κίνα είναι πλέον πολύ λιγότερο εκτεθειμένη στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου από ό,τι ήταν ακόμη και πριν από μια δεκαετία. Η επιθετική στροφή της προς την ηλεκτροκίνηση, κυρίως μέσω της ταχείας υιοθέτησης ηλεκτρικών οχημάτων, ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και ενεργειακής απόδοσης, έχει αυξήσει δραματικά το μερίδιο της ηλεκτρικής ενέργειας στο συνολικό ενεργειακό μείγμα της χώρας. Το Πεκίνο έχει δημιουργήσει μια βάση ανθεκτικότητας έναντι των απότομων αυξήσεων των τιμών του πετρελαίου που άλλες μεγάλες οικονομίες δεν μπορούν να ανταγωνιστούν.
Δεύτερον, και αυτό είναι ίσως το πιο παράδοξο στοιχείο, ο πόλεμος στο Ιράν επιταχύνει τη παγκόσμια στροφή προς την πράσινη ενέργεια, και η Κίνα ελέγχει τον κόμβο αυτής της μετάβασης. Περίπου τα τρία τέταρτα της παγκόσμιας παραγωγής καθαρών τεχνολογιών (ηλιακά πάνελ, ανεμογεννήτριες, μπαταρίες) φέρουν την κινεζική σφραγίδα. Κάθε φορά που οι τιμές του πετρελαίου αυξάνονται, οι κυβερνήσεις και οι εταιρείες επιταχύνουν τις επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Και κάθε τέτοια επένδυση τελικά ωφελεί τους Κινέζους κατασκευαστές.
Υπάρχει μια άλλη διάσταση που σπάνια συζητείται ανοιχτά, αλλά είναι κρίσιμη για την κατανόηση της θέσης της Κίνας στο αναδυόμενο γεωπολιτικό τοπίο. Τα σύγχρονα οπλικά συστήματα, οι πύραυλοι, τα μαχητικά αεροσκάφη και τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη ακριβείας απαιτούν σπάνιες γαίες και κρίσιμα ορυκτά για την κατασκευή τους. Και το Πεκίνο κατέχει κυρίαρχη θέση σε αυτόν τον τομέα, η οποία δεν έχει αντίστοιχο σε κανέναν άλλο τομέα της σύγχρονης γεωπολιτικής αλληλεξάρτησης. Η Ουάσιγκτον, ιδίως υπό το πρίσμα της εντατικής χρήσης οπλικών συστημάτων στο Ιράν, αντιμετωπίζει μια ανησυχητική πραγματικότητα: τα αποθέματα ορισμένων κρίσιμων υλικών που είναι απαραίτητα για τη διατήρηση των επιχειρήσεων υπολογίζονται σε εβδομάδες και ίσως μήνες, όχι σε χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι όταν ο Τραμπ κληθεί τελικά να διαπραγματευτεί με το Πεκίνο σχετικά με δασμούς και εμπορικές συμφωνίες τους επόμενους μήνες, θα καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με μια επιπλέον ευπάθεια που δεν έχει αντιμετωπίσει στο παρελθόν. Σύμφωνα με αρχικές αναφορές από κινεζικές πηγές, το Ιράν φέρεται να εξετάζει το ενδεχόμενο να επιτρέψει σε ορισμένα δεξαμενόπλοια να διέλθουν από το Στενό του Ορμούζ υπό την προϋπόθεση ότι η πληρωμή θα γίνει σε κινεζικό νόμισμα. Εάν έστω και ένα μικρό μέρος των παγκόσμιων ενεργειακών συναλλαγών αρχίσει να διεξάγεται σε ρενμίνμπι, αυτό θα επιτύχει σε λίγους μήνες ότι δεν κατάφερε να επιτύχει η κινεζική διπλωματία εδώ και χρόνια. Θα υπονομεύσει αποτελεσματικά το δολάριο ως το αποκλειστικό μέσο των ενεργειακών συναλλαγών. Η ιστορική ειρωνεία δεν θα μπορούσε να είναι πιο αποκαλυπτική. Ένας πόλεμος που ξεκίνησε κυρίως για να περιορίσει τη συμμαχία της Κίνας στην αρχική της φάση θα συμβάλει στην εδραίωση των παγκόσμιων νομισματικών φιλοδοξιών της.
Η εποχή της ανοικοδόμησης: Ποιος θα χτίσει τον Κόλπο του Αύριο
Ο πόλεμος θα τελειώσει κάποια μέρα. Και με το τέλος της σύγκρουσης θα προκύψει η ανάγκη για μαζική ανασυγκρότηση (λιμάνια, μονάδες αφαλάτωσης, ενεργειακή υποδομή, δίκτυα τηλεπικοινωνιών). Ο Κόλπος, ακόμη και χωρίς άμεση ζημιά στις υποδομές από τον πόλεμο, έχει συσσωρεύσει μια τεράστια ανάγκη για επενδύσεις, την οποία η σύγκρουση επιταχύνει. Ποιος θα αναλάβει αυτή την ανασυγκρότηση;
Η Κίνα, με τη δεκαετή εμπειρία της στην Πρωτοβουλία «Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος», τα χαμηλότερα κόστη κατασκευής και τη μεγαλύτερη παγκοσμίως παραγωγική ικανότητα σε δομικά υλικά, βρίσκεται σε ιδανική θέση για να κερδίσει τις μεγαλύτερες συμβάσεις. Αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρείες θα ανταγωνιστούν, αλλά θα υποβάλουν πιο ακριβές προσφορές και θα έχουν πιο αργούς χρόνους υλοποίησης. Οι ΗΠΑ θα θεωρηθούν επίσης εν μέρει υπεύθυνες για το ξέσπασμα και την κλιμάκωση της σύγκρουσης στα μάτια ορισμένων υπευθύνων λήψης αποφάσεων στον Κόλπο. Η Κίνα ξέρει πώς να κατασκευάζει, γρήγορα και φθηνά, και αυτοί είναι οι παράγοντες που έχουν σημασία για χώρες που χρειάζονται άμεση ανάκαμψη. Η κινεζική εξωτερική πολιτική έχει μακρά παράδοση να αντιλαμβάνεται τον χρόνο διαφορετικά από τις δυτικές δημοκρατίες. Ενώ η Ουάσιγκτον διαχειρίζεται εκλογικούς κύκλους και τετράμηνες συνεδριάσεις του Κογκρέσου, το Πεκίνο σχεδιάζει με ορίζοντα δεκαετιών, μερικές φορές και αιώνων. Ο πόλεμος στο Ιράν, από κινεζική σκοπιά, είναι μια κατάσταση που εκθέτει τις ευπάθειες του ενεργειακού συστήματος που επικεντρώνεται στο δολάριο, ενισχύει τη βιωσιμότητα της στρατηγικής ηλεκτροδότησης της Κίνας και δημιουργεί νέες ευκαιρίες για γεωοικονομική επιρροή. Εν τω μεταξύ, η Ρωσία δοκιμάζει αν ο συνδυασμός εσόδων από το πετρέλαιο και μιας πολεμικής οικονομίας μπορεί να αντέξει στο χρόνο. Μακροπρόθεσμα, αυτή η εξίσωση φαίνεται εξαιρετικά αβέβαιη. Η Ρωσία βασίζεται σε έναν εξορυκτικό τομέα με φθίνουσα ανταγωνιστικότητα, γηράσκουσα υποδομή και ανεπαρκείς επενδύσεις, ενώ ο πληθυσμός της συρρικνώνεται και η οικονομία της παραμένει τεχνολογικά εξαρτημένη.
Συμπέρασμα: Ο πόλεμος και οι συνέπειές του
Οι πόλεμοι έχουν την ιδιόμορφη συνήθεια να δημιουργούν νικητές που δεν συμμετείχαν στις μάχες. Ο χειρισμός της κατάστασης στο Ιράν από τη Ρωσία είναι τακτικά έξυπνος, αλλά στρατηγικά ανεπαρκής. Η Μόσχα αποκομίζει βραχυπρόθεσμα οφέλη, ενώ ταυτόχρονα χάνει την πρόσβαση σε μια κρίσιμη περιοχή στρατηγικής επιρροής, βλέπει τα ιρανικά της έργα να αναστέλλονται και εμβαθύνει την οικονομική της εξάρτηση από την Κίνα.
Το Πεκίνο, από την πλευρά του, πληρώνει ένα πραγματικό βραχυπρόθεσμο κόστος, αλλά αξιοποιεί τον πόλεμο για να εξασφαλίσει μακροπρόθεσμα πλεονεκτήματα: ηγεμονία στην καθαρή τεχνολογία, νομισματική επιρροή, υπεροχή στην ανασυγκρότηση και ενισχυμένη διαπραγματευτική θέση έναντι της Ουάσιγκτον. Αυτά τα κέρδη είναι ασύμμετρα, καθώς δεν εμφανίζονται στους δείκτες των χρηματιστηρίων αυτής της εβδομάδας, αλλά θα διαμορφώσουν την αρχιτεκτονική της παγκόσμιας τάξης για την επόμενη δεκαετία. Αυτή είναι η βαθύτερη ειρωνεία ενός πολέμου που οι αρχιτέκτονές του σχεδίασαν ως εργαλείο της αμερικανικής δύναμης στη Μέση Ανατολή. Πίσω από τα παρασκήνια, ο πιο έξυπνος παίκτης δεν πυροβόλησε ούτε μία φορά, δεν έστειλε ούτε ένα πολεμικό πλοίο και, ωστόσο, είναι έτοιμος να είναι ο πρώτος που θα αποκομίσει τα οφέλη.
