Λίλη Βαρντανιάν
Η παρουσία των Αρμενίων στην Ινδία αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αλλά σχετικά λιγότερο γνωστό κεφάλαιο της ιστορίας της αρμενικής διασποράς. Παρότι οι αρμενικές κοινότητες στην Ινδία δεν υπήρξαν ποτέ ιδιαίτερα πολυάριθμες, η συμβολή τους στο εμπόριο, την οικονομική ζωή και την πολιτιστική ανάπτυξη της περιοχής υπήρξε σημαντική. Από τον Μεσαίωνα ήδη οι Αρμένιοι ανέπτυξαν εμπορικές και πολιτιστικές επαφές με διάφορες περιοχές της Ασίας, ενώ κατά την πρώιμη νεότερη εποχή η παρουσία τους στην Ινδία ενισχύθηκε σημαντικά μέσω εκτεταμένων εμπορικών δικτύων που συνέδεαν την Περσία, την Ινδία, τη Νοτιοανατολική Ασία και την Ευρώπη.¹ Τα δίκτυα αυτά συνέβαλαν στη δημιουργία μιας δυναμικής αρμενικής διασποράς, η οποία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην οικονομική και πολιτιστική ζωή της ευρύτερης περιοχής.
Ορισμένες παραδόσεις αναφέρουν ότι οι πρώτες επαφές μεταξύ Αρμενίων και της ινδικής υποηπείρου ενδέχεται να ανάγονται ήδη στην εποχή των εκστρατειών του Μεγάλου Αλεξάνδρου ή στην περίοδο της περσικής κυριαρχίας στην περιοχή. Παρότι οι μαρτυρίες αυτές δεν μπορούν πάντοτε να τεκμηριωθούν με ιστορική ακρίβεια, είναι πιθανό ότι εμπορικές επαφές μεταξύ των δύο περιοχών υπήρχαν ήδη από τους πρώτους αιώνες της χριστιανικής εποχής.² Σύμφωνα με ορισμένες παραδόσεις της νότιας Ινδίας, ένας Αρμένιος έμπορος γνωστός ως Τομά Κανά εγκαταστάθηκε γύρω στον 8ο αιώνα στην ακτή του Μαλαμπάρ, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη των τοπικών χριστιανικών κοινοτήτων.³ Αν και η ιστορική ακρίβεια αυτής της παράδοσης παραμένει αντικείμενο συζήτησης, αποτελεί ένδειξη των πρώιμων επαφών μεταξύ των δύο κόσμων.
Οι πρώτες τεκμηριωμένες μαρτυρίες για την παρουσία Αρμενίων στην Ινδία εμφανίζονται κυρίως από τον 16ο αιώνα και εξής. Κατά την περίοδο αυτή σημαντικός αριθμός Αρμενίων εμπόρων εγκαταστάθηκε σε διάφορα εμπορικά κέντρα της Ινδίας, δημιουργώντας δίκτυα που διευκόλυναν την ανταλλαγή αγαθών μεταξύ της Μέσης Ανατολής, της Κεντρικής Ασίας και της Ευρώπης.⁴ Καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη αυτών των δικτύων έπαιξε η Νέα Τζούλφα της Περσίας, μια συνοικία του Ισφαχάν που δημιουργήθηκε στις αρχές του 17ου αιώνα από τον Σάχη Αμπάς Α΄ μετά τη μετακίνηση αρμενικών πληθυσμών από τον Καύκασο στην περιοχή.⁵ Η Νέα Τζούλφα εξελίχθηκε γρήγορα σε σημαντικό κέντρο διεθνούς εμπορίου, από το οποίο Αρμένιοι έμποροι ανέπτυξαν εμπορικές δραστηριότητες που εκτείνονταν από τη Μεσόγειο μέχρι την Ινδία και την Κίνα. Στο πλαίσιο αυτών των εμπορικών δραστηριοτήτων, πολλοί Αρμένιοι εγκαταστάθηκαν σε σημαντικά λιμάνια και εμπορικές πόλεις της Ινδίας, όπως η Σουράτ, η Μαδράς (σημερινή Τσεννάι), η Βομβάη, η Άγκρα και η Καλκούτα (σημερινή Κολκάτα).⁶ Εκεί ανέπτυξαν εμπορικές επιχειρήσεις που αφορούσαν τη διακίνηση προϊόντων όπως μετάξι, βαμβάκι, μπαχαρικά, γιούτα, λουλάκι, πολύτιμους λίθους και άλλα εμπορεύματα που αποτελούσαν βασικά αγαθά του διεθνούς εμπορίου της εποχής.⁷ Οι Αρμένιοι έμποροι λειτουργούσαν συχνά ως διαμεσολαβητές μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών και οικονομικών κόσμων, αξιοποιώντας τη γνώση πολλών γλωσσών και την ευρεία γεωγραφική διασπορά των κοινοτήτων τους.
Οι ευρωπαϊκές εμπορικές εταιρείες που δραστηριοποιούνταν στην Ινδία, όπως η Βρετανική και η Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών, συνεργάζονταν συχνά με Αρμένιους εμπόρους. Η εμπειρία τους στις τοπικές αγορές και οι εμπορικές τους διασυνδέσεις τους καθιστούσαν πολύτιμους συνεργάτες για τις ευρωπαϊκές δυνάμεις που προσπαθούσαν να εδραιώσουν την παρουσία τους στο διεθνές εμπόριο της Ασίας.⁸ Η συνεργασία αυτή συνέβαλε στην οικονομική ευημερία πολλών αρμενικών οικογενειών, ενώ παράλληλα ενίσχυσε την ανάπτυξη οργανωμένων αρμενικών κοινοτήτων σε διάφορες πόλεις της Ινδίας.
Η αυτοκρατορία των Μογγόλων, η οποία κυριαρχούσε στην Ινδία κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, αντιμετώπισε γενικά με ευνοϊκό τρόπο τους Αρμένιους εμπόρους. Ο αυτοκράτορας Ακμπάρ ο Μέγας εκτιμούσε ιδιαίτερα τις εμπορικές τους ικανότητες και την εντιμότητά τους και τους παρείχε σημαντικά προνόμια, όπως θρησκευτική ελευθερία και ευκαιρίες συμμετοχής στην οικονομική ζωή της αυτοκρατορίας.⁹ Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του ανεγέρθηκε επίσης στην Άγκρα ένα από τα παλαιότερα χριστιανικά κτίρια της βόρειας Ινδίας, το Αρμενικό Παρεκκλήσι της πόλης.
Με την πάροδο του χρόνου δημιουργήθηκαν οργανωμένες αρμενικές κοινότητες σε αρκετές πόλεις της Ινδίας. Ένα από τα σημαντικότερα κέντρα υπήρξε η Καλκούτα, όπου εγκαταστάθηκε σημαντικός αριθμός Αρμενίων ήδη από τον 17ο αιώνα. Εκεί ιδρύθηκαν εκκλησίες, σχολεία και φιλανθρωπικά ιδρύματα που συνέβαλαν στη διατήρηση της θρησκευτικής και πολιτιστικής ταυτότητας της κοινότητας. Η Αρμενική Εκκλησία της Αγίας Ναζαρέτ στην Καλκούτα, η οποία οικοδομήθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα και ανακατασκευάστηκε το 1724, αποτελεί ένα από τα παλαιότερα χριστιανικά μνημεία της πόλης και σημαντικό σημείο αναφοράς για την αρμενική παρουσία στην Ινδία.¹⁰
Ένα ακόμη σημαντικό σημείο αναφοράς στην πόλη ήταν το λεγόμενο Armenian Ghat, μια αποβάθρα που κατασκευάστηκε το 1734 στις όχθες του ποταμού Χούγκλι και χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά εμπορευμάτων και τη διευκόλυνση του εμπορίου.¹¹
Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε επίσης η πόλη της Μαδράς (σημερινό Τσεννάι), η οποία κατά τον 18ο αιώνα εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο αρμενικής πνευματικής δραστηριότητας. Εκεί εκδόθηκε στις 16 Οκτωβρίου 1794 το πρώτο αρμενικό έντυπο περιοδικό στον κόσμο, με τίτλο «Αζνταράρ» (Azdarar), από τον αρμένιο κληρικό Χαρουτιούν Σμαβονιάν.¹²
Παράλληλα, στη Μαδράς αναπτύχθηκε και σημαντική πολιτική σκέψη σχετικά με το μέλλον του αρμενικού έθνους. Στα τέλη του 18ου αιώνα δημοσιεύθηκε εκεί το έργο Vorogayt Parats («Παγίδα της Δόξας») των Σαχαμίρ Σαχαμιριάν και Μοβσές Μπαγγραμιάν, το οποίο θεωρείται ένα από τα πρώτα κείμενα αρμενικής συνταγματικής σκέψης.¹³
Οι αρμενικές κοινότητες της Ινδίας δεν περιορίστηκαν μόνο στις εμπορικές δραστηριότητες. Πολλοί Αρμένιοι συμμετείχαν ενεργά στην κοινωνική και οικονομική ζωή των περιοχών όπου εγκαταστάθηκαν, ενώ η ίδρυση εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων συνέβαλε στη διατήρηση της πολιτιστικής συνοχής της κοινότητας.¹⁴ Ιδιαίτερα σημαντικό υπήρξε το Armenian College and Philanthropic Academy της Καλκούτας, το οποίο ιδρύθηκε το 1821 και αποτέλεσε σημαντικό εκπαιδευτικό κέντρο για την αρμενική διασπορά.¹⁵
Κεντρικό ρόλο στην οργάνωση των αρμενικών κοινοτήτων διαδραμάτισε η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία. Οι αρμενικές ενορίες της Ινδίας υπάγονταν εκκλησιαστικά στο Καθολικοσάτο του Ετσμιατζίν, το οποίο αποτελεί το πνευματικό κέντρο της Αρμενικής Εκκλησίας.¹⁶Η εκκλησιαστική οργάνωση των Αρμενίων συνέβαλε επίσης στην ανάπτυξη σχέσεων με άλλες χριστιανικές κοινότητες της Ινδίας. Στη νότια Ινδία υπήρχε ήδη από τους πρώτους αιώνες του χριστιανισμού η αρχαία κοινότητα των Χριστιανών του Αγίου Θωμά, οι οποίοι σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση ανάγουν την προέλευσή τους στη δράση του αποστόλου Θωμά και ακολουθούσαν τη συριακή λειτουργική παράδοση.¹⁷Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία ανήκει στην οικογένεια των λεγόμενων Ανατολικών Ορθοδόξων Εκκλησιών (Oriental Orthodox Churches), μαζί με την Κοπτική, τη Συριακή, την Αιθιοπική, την Ερυθραϊκή και τη Μαλαγκαρική Ορθόδοξη Εκκλησία της Ινδίας. Στο πλαίσιο αυτό διατηρεί εκκλησιαστική κοινωνία με εκκλησίες της παράδοσης των Χριστιανών του Αγίου Θωμά, όπως η Malankara Orthodox Syrian Church και η Jacobite Syrian Christian Church. Οι εκκλησίες αυτές μοιράζονται κοινή θεολογική παράδοση βασισμένη στη μη Χαλκηδόνια χριστολογία.¹⁸
Κατά τον 19ο και ιδιαίτερα τον 20ό αιώνα η αρμενική κοινότητα στην Ινδία άρχισε σταδιακά να μειώνεται λόγω πολιτικών και οικονομικών αλλαγών.¹⁹ Παρόλα αυτά μικρές αρμενικές κοινότητες εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι σήμερα σε πόλεις όπως η Κολκάτα και το Τσεννάι. Η ιστορία των Αρμενίων στην Ινδία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του ρόλου που διαδραμάτισε η αρμενική διασπορά στο διεθνές εμπόριο και στις πολιτιστικές ανταλλαγές της Ασίας.
Βιβλιογραφία
Aslanian, Sebouh. From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa. Berkeley: University of California Press, 2011.
Curtin, Philip. Cross-Cultural Trade in World History. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
Herzig, Edmund. “The Armenian Merchants of New Julfa, Isfahan.”
Hovannisian, Richard (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times. New York: St. Martin’s Press, 1997.
Seth, Mesrovb Jacob. Armenians in India: From the Earliest Times to the Present Day. Calcutta, 1937.
Περιοδικό Αρμενικά. Αθήνα: Αρμενική Εθνική Επιτροπή Ελλάδας, Armenika.gr
Wikipedia contributors. “Azdarar.”
Wikipedia contributors. “Armenian Church of the Holy Nazareth, Kolkata.”
