Αντιπλοίαρχος Αθανάσιος Δρίβας ΠΝ, Υποδιοικητής Σχολής Πολέμου Πολεμικού Ναυτικού
ΓΝΩΣΤΟΠΟΙΗΣΗ
Οι απόψεις που εκφράζονται στο άρθρο, είναι προσωπικές και δεν δεσμεύουν το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού (ΓΕΝ), ούτε και ερμηνεύουν την πολιτική ή τις αποφάσεις του.
Η εικόνα που διαμορφώθηκε στο στενό του Ορμούζ μετά την εκεχειρία της 8ης Απριλίου 2026, δεν συνιστά επιστροφή στην κανονική λειτουργία μιας διεθνούς θαλάσσιας οδού, αλλά παραπέμπει σε ένα καθεστώς περιορισμένης, επιλεκτικής και πολιτικά ελεγχόμενης διέλευσης. Το ουσιώδες πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι ανεστάλησαν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά ότι το ίδιο το πέρασμα παραμένει επιχειρησιακά επισφαλές και νομικά προβληματικό[1].
Παρά τη διακοπή των στρατιωτικών επιχειρήσεων, δεν αποκαταστάθηκε ουσιαστικά η ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Το Reuters σημείωσε[2] ότι η κίνηση στο Ορμούζ παρέμεινε σχεδόν ακινητοποιημένη (δείτε Χάρτη 1), καθώς μόλις 15 πλοία είχαν εισέλθει ή εξέλθει από το στενό μετά την ανακοίνωση της εκεχειρίας, έναντι μέσου όρου 138 πλοίων ημερησίως πριν την έναρξη των εχθροπραξιών. Την ίδια στιγμή η Τεχεράνη προειδοποιούσε τα πλοία να κινούνται πλησιέστερα προς τα ιρανικά χωρικά ύδατα.
Χάρτης 1, Περιορισμός Ναυτιλιακής Κίνησης στο Στενό του Ορμούζ στις 10 Απρ 2026,
Πηγή: Mariano Zafra and Prasanta Kumar Dutta, “Hormuz remains at near standstill after ceasefire,” Reuters.
Το στενό του Ορμούζ παραμένει ένας από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους[3] του κόσμου, καθώς διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαϊκών υγρών και περίπου το 25% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Για τον λόγο αυτό, η διατάραξη της λειτουργίας του δεν αφορά μόνον την περιφερειακή ασφάλεια, αλλά επηρεάζει άμεσα την παγκόσμια ενεργειακή σταθερότητα, τη διεθνή ναυτιλία και τις αλυσίδες εφοδιασμού.
Στο επίκεντρο αυτής της νέας πραγματικότητας αναδύεται μια σαφής πολιτική εξαναγκασμού[4] εκ μέρους του Ιράν. Η Τεχεράνη δεν επεδίωξε κατ’ ανάγκην την οριστική διακοπή της ναυσιπλοΐας, αλλά τον έλεγχο των όρων υπό τους οποίους αυτή θα μπορούσε να συνεχισθεί. Ο στρατηγικός της σκοπός δεν ήταν απλώς ο αποκλεισμός του στενού του Ορμούζ, αλλά η δημιουργία καθεστώτος φόβου, αβεβαιότητας και οικονομικής επιβαρύνσεως, μέσω της απειλής κατά της ασφαλούς διελεύσεως, της επιβολής τελών και της διατάραξης της διεθνούς ενεργειακής ροής. Έτσι, η διέλευση επιχειρείται να καταστεί όχι λειτουργία του ισχύοντος διεθνούς δίκαιου θαλάσσης, αλλά διαδικασία εξαρτώμενη, στην πράξη, από την ιρανική βούληση. Η πρακτική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, διότι αφορά στενό διεθνούς ναυσιπλοΐας[5] κατά την UNCLOS, όπου δεν νοείται μονομερής κυριαρχικός έλεγχος, αλλά εφαρμόζεται το ειδικό καθεστώς[6] transit passage.
Η σύμβαση[7] των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) είναι σαφής στο σημείο αυτό, καθώς στο άρθρο 44 του Μέρους III, ορίζει ότι τα κράτη που συνορεύουν με διεθνή στενά δεν πρέπει να παρεμποδίζουν τη διέλευση ούτε να αναστέλλουν την άσκηση του σχετικού δικαιώματος. Υπό αυτό το πρίσμα, η ναρκοθέτηση του περάσματος (δείτε Χάρτη 2) και η επιβολή ελέγχου επί των όρων διελεύσεως, μπορούν να θεωρηθούν πράξεις ασύμβατες με τον πυρήνα του νομικού καθεστώτος που διέπει το στενό του Ορμούζ.
Η κατάσταση επιβαρύνεται περαιτέρω από το γεγονός ότι η ιρανική πλευρά δεν φαίνεται πλέον να μπορεί να ελέγξει πλήρως ούτε το ίδιο το ναρκοπέδιο που δημιούργησε. Σύμφωνα με δημοσίευμα[8] των New York Times, Αμερικανοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι το Ιράν δεν μπορεί να εντοπίσει όλες τις νάρκες που το ίδιο πόντισε και δεν διαθέτει επαρκή δυνατότητα ταχείας αλιεύσεως, εκκαθαρίσεως και εξουδετέρωσής τους. Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι το πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο μια πολιτική επιλογή πίεσης, αλλά και μια πραγματική επιχειρησιακή αδυναμία αποκατάστασης ασφαλών συνθηκών διέλευσης.
Χάρτης 2, Ναρκοθετημένη Περιοχή στο Στενό του Ορμούζ,
Πηγή: Mariano Zafra and Prasanta Kumar Dutta, “Hormuz remains at near standstill after ceasefire,” Reuters.
Η επιχειρησιακή χρήση ναρκών υπηρετεί ακριβώς αυτή τη λογική πίεσης. Η πόντιση ναρκών είναι σχετικά εύκολη, φθηνή και ασύμμετρα αποτελεσματική ενέργεια, ενώ η ναρκαλιεία και η εξουδετέρωσή τους είναι από τις πλέον απαιτητικές και χρονοβόρες ναυτικές επιχειρήσεις. Προϋποθέτουν εντοπισμό της απειλής, χαρτογράφηση του βυθού, διάκριση πραγματικών στόχων από ψευδείς επαφές, επιβεβαίωση της θέσεως κάθε νάρκης και, στη συνέχεια, αλιεία ή καταστροφή υπό συνθήκες συνεχούς κινδύνου.
Σε γεωγραφικά στενά και ιδιαίτερα επιβαρυμένα θαλάσσια περάσματα, όπως το στενό του Ορμούζ, η εκκαθάριση ναρκών συνιστά εκ φύσεως σύνθετη και απαιτητική ναυτική επιχείρηση, καθώς προϋποθέτει χρόνο, υψηλή ακρίβεια και συνεχή προστασία των δυνάμεων που συμμετέχουν στις επιχειρήσεις ναρκοθηρίας. Δεν πρόκειται για αποστολή που μπορεί να εκτελεσθεί από μία μεμονωμένη μονάδα, αλλά για συνδυασμένη ναυτική επιχείρηση, η οποία απαιτεί εξειδικευμένα ναρκοθηρευτικά ή ναρκαλιευτικά μέσα, ελικόπτερα ή μη επανδρωμένα συστήματα, ομάδες δυτών εξουδετερώσεως, μέσα επιτηρήσεως και διοικήσεως, καθώς και δυνάμεις συνοδείας για την προστασία της αποστολής από ενδεχόμενη εχθρική παρενόχληση.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώθηκε και από επίσημη ανακοίνωση[9] της US Central Command (USCENTCOM) της 11ης Απριλίου 2026, σύμφωνα με την οποία οι αμερικανικές ναυτικές δυνάμεις (με χρήση 2 αντιτορπιλικών κατευθυνόμενων βλημάτων USS Frank E. Peterson και USS Michael Murphy) είχαν μόλις αρχίσει να διαμορφώνουν τις προϋποθέσεις εκκαθάρισης ναρκών και δημιουργίας νέας ασφαλούς διόδου, η οποία θα γνωστοποιούνταν αργότερα στη ναυτιλιακή κοινότητα.
Επομένως, ακόμη και όταν υπάρξει πολιτική απόφαση για επαναλειτουργία του στενού, η πλήρης αποκατάσταση της ασφαλούς διελεύσεως δεν αποτελεί ζήτημα λίγων ωρών ή ημερών. Πρόκειται για αργή και επιχειρησιακά σύνθετη διαδικασία. Σε αυτό ακριβώς στηρίζεται το δυσανάλογο στρατηγικό αποτέλεσμα που επιδιώκει η Τεχεράνη: η εκκαθάριση ενός ναρκοθετημένου διαύλου απαιτεί πολύ περισσότερο χρόνο, περισσότερα μέσα και μεγαλύτερη πολιτική αποφασιστικότητα από όση απαιτεί η αρχική ναρκοθέτηση.
Παράλληλα, η ιρανική πίεση εκδηλώθηκε και μέσω της ανακατεύθυνσης της ναυσιπλοΐας προς διαδρόμους πλησιέστερα στα ιρανικά χωρικά ύδατα. Μετά την εκεχειρία, τα πλοία δεν κινούνται ελεύθερα στις καθιερωμένες διαδρομές διεθνούς ναυσιπλοΐας, αλλά εκτρέπονται σε πορείες γύρω από το νησί Larak, υπό διαρκή ιρανική επιτήρηση και αυξημένο στρατιωτικό έλεγχο (δείτε Χάρτη 2). Η κυκλοφορία, συνεπώς, δεν διακόπτεται πλήρως, αλλά ανακατευθύνεται μέσα από διαδρόμους που αυξάνουν την ιρανική επιρροή επί της διελεύσεως. Έτσι, ο έλεγχος του Ορμούζ αναδεικνύεται σε βασικό διαπραγματευτικό μοχλό της Τεχεράνης έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών.
Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται και η προσπάθεια επιβολής χρηματικών τελών διελεύσεως στα εμπορικά πλοία. Μια τέτοια πρακτική δεν συμβιβάζεται με το καθεστώς transit passage, το οποίο έχει ακριβώς θεσπισθεί για να αποτρέπει τη μονομερή μεταβολή διεθνών στενών σε ελεγχόμενες διόδους, υποκείμενες στη βούληση του παράκτιου κράτους. Με άλλα λόγια, το Ιράν επιχειρεί να αντλήσει αποτελέσματα κυριαρχικού ελέγχου εκεί όπου το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει μόνο περιορισμένες ρυθμιστικές αρμοδιότητες και όχι δικαίωμα αποκλεισμού, εκτροπής ή οικονομικού εξαναγκασμού της διελεύσεως.
Συνολικά, η ναρκοθέτηση του περάσματος, η εκτροπή της κυκλοφορίας προς διαδρόμους εγγύτερους στα ιρανικά χωρικά ύδατα και η σύνδεση της διελεύσεως με οικονομική επιβάρυνση δεν ενίσχυσαν τη διαπραγματευτική θέση της Τεχεράνης μετά την εκεχειρία. Διαμόρφωσαν μια πρακτική πίεσης που παράγει ταυτόχρονα επιχειρησιακό κίνδυνο, οικονομικό κόστος και ουσιαστική φθορά του ισχύοντος νομικού καθεστώτος της διεθνούς ναυσιπλοΐας.
Το Ορμούζ εξακολουθεί, βεβαίως, να αποτελεί στενό διεθνούς ναυσιπλοΐας κατά το διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Ωστόσο, η κατάσταση που έχει διαμορφωθεί στην πράξη υπονομεύει το καθεστώς του transit passage και επηρεάζει άμεσα την ελεύθερη και ασφαλή διεξαγωγή της διεθνούς ναυσιπλοΐας. Με αυτή την πρακτική, η Τεχεράνη επιδιώκει να επηρεάσει τους όρους άσκησης του δικαιώματος διελεύσεως και να διατηρήσει ουσιώδες διαπραγματευτικό πλεονέκτημα έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών.
[1] Julian E. Barnes, “Iran Can’t Find Some of Its Mines in the Strait of Hormuz, U.S. Officials Say,” The New York Times, 10 April 2026. Διαθέσιμο στο: https://www.nytimes.com/2026/04/10/us/politics/iran-mines-strait.html (πρόσβαση στις 11 Απρ 2026).
[2] Mariano Zafra and Prasanta Kumar Dutta, “Hormuz remains at near standstill after ceasefire,” Reuters, 10 April 2026. Διαθέσιμο στο: https://www.reuters.com/world/middle-east/hormuz-remains-near-standstill-after-ceasefire-2026-04-10 (πρόσβαση στις 11 Απρ 2026).
[3] Peter Eavis, “Only Two Ships Passed Through the Strait of Hormuz on Friday,” The New York Times Live, 10 April 2026. Διαθέσιμο στο: https://www.nytimes.com/live/2026/04/10/world/iran-war-trump-israel-lebanon/only-two-ships-passed-through-the-strait-of-hormuz-on-friday (πρόσβαση στις 11 Απρ 2026).
[4] Η πολιτική εξαναγκασμού αποτελεί στρατηγική χρήση ισχύος ή απειλής ισχύος για την επιβολή αποφάσεως στον αντίπαλο, χωρίς να απαιτείται κατ’ ανάγκην η ολοκληρωτική καταστροφή του.
[5] Η έννοια του στενού διεθνούς ναυσιπλοΐας στην UNCLOS, προϋποθέτει ότι το συγκεκριμένο πέρασμα χρησιμοποιείται για διεθνή ναυσιπλοΐα και συνδέει ένα τμήμα ανοικτής θάλασσας ή ΑΟΖ με άλλο αντίστοιχο τμήμα. Για τον λόγο αυτό, στα στενά αυτά δεν εφαρμόζεται απλώς αβλαβής διέλευση, αλλά το ειδικό καθεστώς transit passage, το οποίο εξασφαλίζει συνεχή και ταχεία διέλευση και υπερπτήσεις χωρίς δυνατότητα αναστολής του από τα παράκτια κράτη.
[6] Το καθεστώς transit passage συνιστά ειδικό νομικό καθεστώς διελεύσεως σε στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας, το οποίο δεν ταυτίζεται με την αβλαβή διέλευση, αλλά παρέχει ευρύτερο δικαίωμα συνεχούς και ταχείας διελεύσεως και υπερπτήσεις, χωρίς δυνατότητα αναστολής από το παράκτιο κράτος, υπό την προϋπόθεση ότι τα διερχόμενα πλοία και αεροσκάφη τηρούν τις υποχρεώσεις του άρθρου 39 και δεν παρακωλύουν την έννομη χρήση του στενού σύμφωνα με το άρθρο 44.
[7] United Nations, United Nations Convention on the Law of the Sea, Montego Bay, 10 December 1982, Part III, ‘Straits Used for International Navigation’, especially art. 44, διαθέσιμο στο: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part3.htm (πρόσβαση στις 11 April 2026).
[8] Julian E. Barnes, “Iran Can’t Find Some of Its Mines in the Strait of Hormuz, U.S. Officials Say,” The New York Times, 10 April 2026, ο.π.
[9] U.S. Central Command, ‘U.S. Forces Start Mine Clearance Mission in Strait of Hormuz’, Press Release, 11 April 2026. Διαθέσιμο στο https://www.centcom.mil/MEDIA/PRESS-RELEASES/Press-Release-View/Article/4457220/us-forces-start-mine-clearance-mission-in-strait-of-hormuz (πρόσβαση στις 11 April 2026).
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Ο Αντιπλοίαρχος Αθανάσιος Δρίβας ΠΝ είναι Υποδιοικητής της Σχολής Πολέμου Πολεμικού Ναυτικού (ΣΠΠΝ), με υπηρεσία σε μονάδες επιφανείας και σε επιτελικές θέσεις της ΣΝΔ, του ΑΣ, του ΓΕΝ, του ΓΕΕΘΑ και του ΝΑΤΟ (NCIA). Είναι απόφοιτος της ΣΝΔ, της ΣΔΙΕΠΝ, της ΑΔΙΣΠΟ και της 10ης Εκπαιδευτικής Σειράς Διεθνούς Σχολείου Σπουδών της ΣΕΘΑ. Κατέχει MSc in Electrical Engineering with Distinction από το Naval Postgraduate School των ΗΠΑ και είναι υπότροφος σπουδαστής στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα MA Applied Strategy and International Security του University of Plymouth. Έχει πολυετή διδακτική εμπειρία στη ΣΝΔ, στο ΚΕ ΠΑΛΑΣΚΑΣ και δημοσιεύσεις σε θέματα ναυτικών επιχειρήσεων, ηλεκτρονικών συστημάτων ναυτικών χαρτών WECDIS, ασφάλειας πληροφοριών και StratCom.
