Το Praxis Review και η κατάρρευση της ιστορικής σκέψης

Από την ιδεολογική αγκύλωση στην κατασκευή εχθρών

Του Καθηγητή Ιωάννη Λυριντζή, Πανεπιστήμια Henan/ SCUT Κίνας, Ακαδημαϊκός, Επιστ. Σύμβουλος ΕΠΙΚΑΙΡΑ.

Η πρόσφατη επίθεση του Praxis Review στον Ιωάννη Καποδίστρια, με αφορμή κινηματογραφική παραγωγή, δεν αποτελεί συμβολή σε μια ώριμη ιστορική συζήτηση. Πρόκειται για ένα ιδεολογικά προαποφασισμένο κείμενο, στο οποίο η ιστορική έρευνα υποχωρεί πλήρως μπροστά σε ένα μαρξιστικό ερμηνευτικό σχήμα κλειστού τύπου, ανθεκτικό στα γεγονότα και αδιάφορο για τη μεθοδολογία.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι το Praxis Review έχει ιδεολογική ταυτότητα. Το πρόβλημα είναι ότι αρνείται την ιστορικότητα των φαινομένων και επιχειρεί να μετατρέψει τον 19ο αιώνα σε παράρτημα των θεωρητικών σχημάτων του 20ού.

Όπως έχω αναλύσει εκτενώς στο άρθρο μου (ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΗΓΕΤΗΣ 28/8/25 ΕΠΙΚΑΙΡΑ), η Ιστορία δεν είναι δικαστήριο προθέσεων αλλά πεδίο κατανόησης δομών, συγκυριών και ορίων δράσης. Αυτή ακριβώς η βασική αρχή απουσιάζει πλήρως από το επίμαχο κείμενο.

Το άρθρο του Praxis Review για τον Ιωάννη Καποδίστρια δεν αποτελεί ιστορική ανάλυση, ούτε καν ιδεολογική κριτική με επιστημονικές αξιώσεις. Πρόκειται για ιδεολογικό λίβελο, γραμμένο με τη βεβαιότητα εκείνου που δεν ερευνά αλλά δικάζει, δεν ερμηνεύει αλλά καταγγέλλει, δεν αναλύει αλλά αναπαράγει δογματικά σχήματα.

Το Praxis Review λειτουργεί εδώ όχι ως περιοδικό ιδεών αλλά ως μηχανισμός πολιτικής πειθαρχίας της Ιστορίας: ό,τι δεν εντάσσεται στο μαρξιστικό του σύμπαν κηρύσσεται «αντιδραστικό», «σκοταδιστικό», «εχθρικό προς τον λαό».

Αυτό όμως δεν είναι ιστοριογραφία. Είναι ιδεολογική υποκατάσταση της ιστορικής σκέψης.

1. Η βασική απάτη: το Praxis Review παριστάνει τον ιστορικό

Ας είμαστε σαφείς:
το Praxis Review δεν γράφει ιστορία. Γράφει πολιτική με υλικά του παρελθόντος.

Η μέθοδος είναι σταθερή:

1. προαποφασίζεται το συμπέρασμα (ο Καποδίστριας είναι «αντιδραστικός»),
2. επιλέγονται αποσπασματικά γεγονότα που το επιβεβαιώνουν,
3. αγνοούνται συνθήκες, δομές και συγκυρίες,
4. αποσιωπάται κάθε αντίθετη ερμηνεία.

Όπως έχω δείξει σε πρόσφατο άρθρου μου στα ΕΠΙΚΑΙΡΑ (28/8/2025)  η Ιστορία παύει να είναι επιστήμη όταν μετατρέπεται σε ηθικό κατηγορητήριο. Αυτό ακριβώς κάνει το Praxis Review.

2. Ιδεοληψία πρώτη: ο αναχρονισμός ως «κριτική»

Το περιοδικό κρίνει τον Καποδίστρια:

• με όρους λαϊκής κυριαρχίας του 20ού αιώνα,
• με προσδοκίες συνταγματικής δημοκρατίας του 1848,
• με ηθικά κριτήρια μεταγενέστερων επαναστάσεων.

Αυτό λέγεται αναχρονισμός και αποτελεί θανάσιμο αμάρτημα της ιστορικής επιστήμης.

Η Ευρώπη του 1815–1830:

• δεν γνώριζε μαζική δημοκρατία,
• δεν ανεχόταν επαναστατική αυτονόμηση,
• λειτουργούσε υπό καθεστώς ισορροπίας δυνάμεων.

Η άρνηση αυτών των δεδομένων δεν είναι «ριζοσπαστισμός». Είναι ιστορικός αναλφαβητισμός.

3. Ιδεοληψία δεύτερη: η διπλωματία ως προδοσία

Για το Praxis Review, όποιος δεν κρατά όπλο είναι ύποπτος.
Όποιος διαπραγματεύεται είναι προδότης.
Όποιος λειτουργεί εντός διεθνούς συστήματος είναι «υπηρέτης των αυτοκρατοριών».

Πρόκειται για πρωτόγονη αντίληψη της πολιτικής.

Σε σχετικη βιβλιογραφια ιστορικών (Παπαρηγοπουλος, Κορδατος κ.α) τεκμηριώνεται ότι καμία εθνική επανάσταση του 19ου αιώνα δεν κατέληξε σε κράτος χωρίς διπλωματική ένταξη στο διεθνές σύστημα. Ο Καποδίστριας υπήρξε ακριβώς ο άνθρωπος αυτής της ένταξης.

Το Praxis Review απορρίπτει αυτή τη λειτουργία επειδή δεν ταιριάζει στο επαναστατικό του φαντασιακό.

4. Ιδεοληψία τρίτη: η Ελβετία ως μύθος καταστολής και η κατασκευή ενός ψευδο-επιχειρήματος

Η εμμονή με την Ελβετία αποκαλύπτει το επίπεδο του επιχειρήματος.

Το περιοδικό:

• αγνοεί τη διάλυση των καντονιών,
• αποσιωπά τις εμφύλιες συγκρούσεις,
• σιωπά για τη στρατιωτική παρουσία ξένων δυνάμεων.

Η πραγματικότητα είναι απλή και τεκμηριωμένη:
ο Καποδίστριας δεν «έπνιξε τη δημοκρατία», αλλά απέτρεψε τη διάλυση.

Το ότι το Praxis Review αδυνατεί να διακρίνει τη διαφορά μεταξύ κρατικής συγκρότησης και αντεπανάστασης είναι ενδεικτικό της θεωρητικής του ένδειας.

Η αναφορά στην Ελβετία λειτουργεί στο άρθρο του Praxis Review ως ρητορικό τέχνασμα: ο Καποδίστριας παρουσιάζεται ως «καταστολέας της δημοκρατίας». Ωστόσο:

• Η Ελβετία της περιόδου 1813–1815 δεν ήταν δημοκρατικό κράτος αλλά χώρος ενδοκαντονιακών συγκρούσεων.
• Η παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων ήταν δεδομένη, ανεξαρτήτως Καποδίστρια.
• Η ουδετερότητα και η συνοχή που τελικά διασώθηκαν αποτέλεσαν προϋπόθεση για τη μετέπειτα συνταγματική εξέλιξη.

Το επιχείρημα ότι «δεν τον θεωρούν ιδρυτή οι Ελβετοί» είναι ιστορικά αφελές. Η Ιστορία δεν γράφεται με εθνικά εγχειρίδια μνήμης αλλά με αποτελέσματα δομών και αποφάσεων.

5. Ιδεοληψία τέταρτη: η Ελλάδα του 1828 ως «δικτατορία», κράτος ή χάος;

Η χρήση του όρου «δικτατορία» για την περίοδο 1828–1831 (απο το εν λόγω περιοδικο και κάποιους προθυμους να χαρακτηρίσουν α-περισκεπτα πριν έχουν ολιστική λεπτομερή άποψη της ιστορικής πραγματικότητας) είναι όχι απλώς λανθασμένη αλλά σκόπιμα παραπλανητική.

Το Praxis Review αποκρύπτει:

• την πλήρη απουσία κρατικής ενιαίας διοίκησης,
• πείνα και επιδημίες,
• την οικονομική καταστροφή, οικονομική κατάρρευση.
• τη στρατιωτική αναρχία, στρατιωτικά σώματα εκτός ελέγχου,

• την κοινωνική αποσύνθεση.

Όπως αναλύω στο  θεωρητικό–μεθοδολογικό άρθρο μου στα ΕΠΙΚΑΙΡΑ 28/8/25 (https://www.epikaira.gr/o-kyvernitis-kapodistrias-o-teleftaios-ellinas-igetis/ ), η συγκεντρωτική εξουσία ήταν όρος επιβίωσης, όχι ιδεολογική επιλογή.
Η σύγκριση με μεταγενέστερες δικτατορίες είναι αντιεπιστημονική και κακόπιστη.

Η κορύφωση της ιδεολογικής τύφλωσης του άρθρου αφορά τη διακυβέρνηση Καποδίστρια. Η λέξη «δικτατορία» επαναλαμβάνεται σχεδόν εμμονικά, χωρίς καμία σοβαρή ανάλυση των πραγματικών συνθηκών.

Όπως τεκμηριώνεται απο βιβλιογραφικές πηγές, η επιλογή προσωρινής συγκεντρωτικής εξουσίας δεν ήταν ιδεολογική εμμονή αλλά απάντηση σε υπαρξιακή κρίση κρατικής επιβίωσης.

Η σύγκριση της περιόδου 1828–1831 με μεταγενέστερα αυταρχικά καθεστώτα δεν είναι απλώς λάθος· είναι αντιεπιστημονική

6. Η μεθοδολογική πλάνη: ο αναχρονισμός ως εργαλείο

Το Praxis Review προσεγγίζει τον Καποδίστρια μέσα από ένα αυστηρά αναχρονιστικό φίλτρο. Έννοιες όπως «αντίδραση», «δικτατορία», «λαϊκή κυριαρχία» και «δημοκρατικά δικαιώματα» χρησιμοποιούνται εκτός του ιστορικού τους πλαισίου, σαν να πρόκειται για διαχρονικές σταθερές.

Η ιστοριογραφία, όμως, έχει εδώ και δεκαετίες καταδείξει ότι:

• οι πολιτικές κατηγορίες είναι ιστορικά προσδιορισμένες,
• η μετάβαση από την αυτοκρατορική Ευρώπη στο εθνικό κράτος δεν ήταν γραμμική,
• και η κρατική συγκρότηση συχνά προηγείται –και δεν ακολουθεί– της δημοκρατίας.

Η άρνηση αυτών των δεδομένων οδηγεί αναπόφευκτα σε καρικατούρες προσώπων. Ο Καποδίστριας δεν εξετάζεται ως κρατικός δρων της μεταναπολεόντιας Ευρώπης, αλλά ως «εχθρός του λαού» σε ένα φαντασιακό ταξικό δράμα.

7. Η επιλεκτική χρήση πηγών και η σιωπή για το διεθνές σύστημα

Ένα από τα πιο προβληματικά στοιχεία του άρθρου είναι η συστηματική αποσιώπηση του διεθνούς πλαισίου. Η Ευρώπη μετά το 1815 δεν ήταν χώρος «λαών που εξεγείρονται», αλλά χώρος:

• ισορροπίας δυνάμεων,
• φόβου γενικευμένης επανάστασης,
• και διαρκούς διπλωματικής διαπραγμάτευσης.

Όπως υποστηρίζεται απο ιστορικές πηγές (βλ. Βιβλιογραφία), η Ελληνική Επανάσταση επιβίωσε όχι επειδή ήταν ηθικά δίκαιη –αυτό ήταν δεδομένο– αλλά επειδή κατόρθωσε να ενταχθεί, έστω συγκρουσιακά, στο ευρωπαϊκό σύστημα ισχύος.

Ο Καποδίστριας υπήρξε ακριβώς αυτό: διαμεσολαβητής ανάμεσα σε έναν επαναστατημένο χώρο και ένα εχθρικό διεθνές σύστημα. Το να παρουσιάζεται αυτή η λειτουργία ως «προδοσία» αποκαλύπτει άγνοια βασικών αρχών διεθνών σχέσεων.

8. Το πραγματικό πρόβλημα: η μαρξιστική ιδεοληψία

Το άρθρο του Praxis Review αποτυγχάνει όχι επειδή «μισεί» τον Καποδίστρια, αλλά επειδή δεν μπορεί να σκεφτεί έξω από το δίπολο “λαός – εξουσία”. Κάθε κράτος είναι ύποπτο, κάθε θεσμός καταστολή, κάθε μεταβατική λύση προδοσία.

Αυτή η οπτική:

• ακυρώνει τη σύνθετη ιστορική ανάλυση,
• μετατρέπει την Ιστορία σε πολιτικό φυλλάδιο,
• και τελικά αδυνατεί να εξηγήσει γιατί και πώς συγκροτήθηκαν τα νεότερα κράτη.

9. Το βαθύτερο πρόβλημα: το Praxis Review μισεί το κράτος

Όλες οι παραπάνω στρεβλώσεις πηγάζουν από ένα σημείο:
το Praxis Review αδυνατεί να σκεφτεί το κράτος ως ιστορική αναγκαιότητα.

Για το περιοδικό:

• κάθε κράτος είναι όργανο καταπίεσης,
• κάθε θεσμός είναι μηχανισμός εξουσίας,
• κάθε μεταβατική λύση είναι προδοσία.

Αυτό δεν είναι ιστορική ανάλυση. Είναι δογματικός αντι-κρατισμός, κληρονομιά του πιο άκαμπτου μαρξισμού του 20ού αιώνα.

10. Γιατί ο Καποδίστριας τους ενοχλεί:

Ο Καποδίστριας ενοχλεί το Praxis Review επειδή:

• δεν ήταν επαναστάτης,
• δεν ήταν λαϊκός δημαγωγός,
• δεν υπήρξε ιδεολογικά «καθαρός».

Ήταν κρατικός νους, άνθρωπος ορίων, συμβιβασμών και ευθύνης.
Και αυτό είναι ασυγχώρητο για μια ιδεολογία που τρέφεται από την απόλυτη σύγκρουση.

Επίλογος – Η Ιστορία δεν είναι φυλλάδιο

Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν χρειάζεται αγιογραφία. Χρειάζεται ιστορική κατανόηση.
Το Praxis Review δεν προσφέρει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Προσφέρει μια ιδεολογική κατασκευή, χρήσιμη μόνο για εσωτερική κατανάλωση.

Και αυτό είναι το ουσιώδες διακύβευμα:
αν θέλουμε Ιστορία ως επιστήμη ή Ιστορία ως ιδεολογικό όπλο.

Το Praxis Review έχει κάθε δικαίωμα να κάνει πολιτική.
Δεν έχει όμως το δικαίωμα να παρουσιάζει την ιδεολογία ως Ιστορία.

Η συζήτηση για τον Καποδίστρια απαιτεί γνώση, μέτρο και ιστορική συνείδηση.
Το άρθρο του περιοδικού δεν προσφέρει τίποτε από αυτά.

Προσφέρει μόνο βεβαιότητες χωρίς σκέψη και καταγγελίες χωρίς κατανόηση.

Και αυτό δεν είναι κριτική. Είναι ιδεολογική φτώχεια.

Βιβλιογραφία

Ι. Ιωάννης Καποδίστριας – Ελληνικό Κράτος

Κορδάτος, Γ., Η κοινωνική σημασία της ελληνικής επαναστάσεως του 1821, Αθήνα,

Κιτρομηλίδης, Π. Μ., Ιωάννης Καποδίστριας: Πολιτική σκέψη και δράση, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2009.

Κασιμάτης, Γ., Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας, Αθήνα, Σιδέρης, 1976.

Κρεμμυδάς, Β., Η συγκρότηση του ελληνικού κράτους (1828–1833), Αθήνα, Θεμέλιο, 1980.

Παπαδόπουλος, Χ.Θ., 1924/1977. Μια κλασική μαρξιστική/κοινωνιολογική προσέγγιση της Ελληνικής Επανάστασης

Σβορώνος, Ν., Το Ελληνικό Έθνος: Γένεση και Διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού, Αθήνα, Πόλις, 2004 (πρωτ. εκδ. 1972).

Stathis, P. “The Historiography of the Greek Revolution of 1821: From Memoirs to National Scholarly History, 1821–1922.” Historein 19, no. 2 (2021). https://doi.org/10.12681/historein.18371

Clogg, R, A Concise History of Greece, Cambridge, Cambridge University Press, 1992 (νεότερες εκδ.).

Λυριντζης, Ι., Ιωαννης Καποδίστριας ο τελευταιος ελληνας ηγέτης. Επικαιρα, 28/8/2025

Liritzis, I., Ιoannis Capodistrias: a brilliant personality of modern Greek and European history. Proceedings of the European Academy of Sciences & Arts 2025; volume 4:60.

Παπαρρηγόπουλος, Κ, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, 1860–1877

Ζεύγος, Γ & Κορδάτος, Γ, Πολεμική για τον χαρακτήρα της επανάστασης του 1821, Αθήνα, Η Εφημερίδα των Συντακτών, 2021 (επιμ. Γ. Ζεύγος).

ΙΙ. Ευρώπη 1815–1830 – Διεθνές Σύστημα & Διπλωματία

Jarrett, M., The Congress of Vienna 1814–1815, London, Longman, 1994.

Zamoyski, A, Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna, London, HarperCollins, 2007.

Vick, B, The Congress of Vienna: Power and Politics after Napoleon, Cambridge MA, Harvard University Press, 2014.

Sked, A, Metternich and Austria: An Evaluation, London, Palgrave Macmillan, 2008.

ΙΙΙ. Κρατική Συγκρότηση & Πολιτική Νεωτερικότητα

Tilly, C, Coercion, Capital and European States, AD 990–1992, Oxford, Blackwell, 1990.

Bendix, R, Nation-Building and Citizenship, Berkeley, University of California Press, 1964.

Moore, Barrington Jr., Social Origins of Dictatorship and Democracy, Boston, Beacon Press, 1966.

Rokkan, S, State Formation, Nation-Building and Mass Politics, Oxford, Oxford University Press, 1999.

1. Αναχρονισμός, Ιστοριογραφία & Μεθοδολογία

Skinner, Q., Visions of Politics, Vols. I–III, Cambridge, Cambridge University Press, 2002.

Pocock, J. G. A., Politics, Language and Time, Chicago, University of Chicago Press, 1971.

Bloch, M., The Historian’s Craft, Manchester, Manchester University Press, 1954.

Furet, F, Interpreting the French Revolution, Cambridge, Cambridge University Press, 1981.

1. V. Κριτική στον Μαρξιστικό Αναγωγισμό της Ιστορίας

Kołakowski, L, Main Currents of Marxism, Oxford, Oxford University Press, 1978.

Furet, F, The Passing of an Illusion: The Idea of Communism in the Twentieth Century, Chicago, University of Chicago Press, 1999.

Judt, T, Past Imperfect: French Intellectuals 1944–1956, Berkeley, University of California Press, 1992.

Berlin, I, Against the Current: Essays in the History of Ideas, Princeton, Princeton University Press, 1979.