Του Σάββα Παυλίδη
Τρία χρόνια μετά τη σιδηροδρομική τραγωδία στα Τέμπη, η υπόθεση εξακολουθεί να λειτουργεί ως ανοιχτή πληγή στη δημόσια ζωή της χώρας, καθώς αυταπόδεικτα δεν πρόκειται απλώς για μια ποινική εκκρεμότητα που αναμένει δικαστική κρίση, αλλά για μια δοκιμασία θεσμικής αξιοπιστίας. Κύρο ζητούμενο; Αν πραγματικά το κράτος μπορεί να διερευνήσει με πληρότητα, να τεκμηριώσει χωρίς σκιές και, τελικά, να αποδείξει ότι διαθέτει τη βούληση και την ικανότητα να αποτρέψει μια επανάληψη της καταστροφής.
Τα πορίσματα και οι τεχνικές εκθέσεις δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως ουδέτερα επιστημονικά κείμενα. Έχουν μετατραπεί σε δείκτες εμπιστοσύνης. Κάθε διατύπωση, κάθε επιφύλαξη, κάθε αναφορά σε ελλείψεις διαβάζεται μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής καχυποψίας. Το βασικό συμπέρασμα ότι η σύγκρουση δεν ήταν αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας αστοχίας, αλλά προϊόν συστημικών αδυναμιών, μεταθέτει το κέντρο βάρους από το ατομικό λάθος στη δομή του ίδιου του μηχανισμού. Ένα δίκτυο που στηρίχθηκε υπέρμετρα στον ανθρώπινο παράγοντα, χωρίς επαρκείς αυτοματισμούς, εφεδρείες και ελεγκτικούς μηχανισμούς, αποδείχθηκε εκτεθειμένο.
Ωστόσο, πέρα από το ερώτημα των αιτίων, αναδύεται ένα βαθύτερο πρόβλημα που αφορά την αξιοπιστία της ίδιας της αποδεικτικής διαδικασίας. Όταν ο τόπος του δυστυχήματος μεταβάλλεται ταχύτατα, όταν υλικά και συντρίμμια απομακρύνονται και η σιδηροδρομική γραμμή αποκαθίσταται πριν ολοκληρωθεί η εξαντλητική τεκμηρίωση, τότε η έρευνα χάνει ένα μέρος της πρωτογενούς της βάσης. Σε σοβαρά τεχνικά συμβάντα, η θέση των βαγονιών, οι παραμορφώσεις των μετάλλων, τα ίχνη καύσης και οι θερμικές αλλοιώσεις αποτελούν κρίσιμα δεδομένα. Αν αυτά δεν καταγραφούν πλήρως ή αν αλλοιωθούν, η διερεύνηση μετατρέπεται αναγκαστικά σε ανακατασκευή.
Και η ανακατασκευή – ας μην γελιόμαστε – , όσο επιστημονικά άρτια κι αν είναι, δεν διαθέτει το ίδιο αποδεικτικό βάρος με ένα άθικτο πεδίο. Η αλυσίδα φύλαξης των στοιχείων, η διαφάνεια στη συλλογή και η πρόσβαση στα πρωτογενή δεδομένα αποτελούν θεμέλια αξιοπιστίας. Όταν αυτά αμφισβητούνται, ακόμη και τα πλέον τεκμηριωμένα συμπεράσματα αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη. Το ζήτημα δεν είναι μόνο τι συνέβη, αλλά αν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για τον τρόπο με τον οποίο το μάθαμε.
Ιδιαίτερα φορτισμένη υπήρξε η συζήτηση γύρω από τη φωτιά και τη λεγόμενη πυρόσφαιρα. Η δημόσια αντιπαράθεση κινήθηκε ανάμεσα σε διαφορετικά σενάρια. Από την ύπαρξη άγνωστου καυσίμου έως την πιθανότητα συγκεκριμένα τεχνικά υλικά των συρμών να μπορούσαν, υπό ακραίες θερμικές και ηλεκτρικές συνθήκες, να προκαλέσουν το φαινόμενο. Το επίσημο πόρισμα αναγνώρισε ότι δεν είναι δυνατή η πλήρης τεκμηρίωση της αιτίας, επισημαίνοντας τα κενά στη συλλογή στοιχείων. Άλλες πραγματογνωμοσύνες δεν περιγράφουν το τι ακριβώς συνέβη, αλλά το τι είναι φυσικά εφικτό υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Εδώ αναδεικνύεται η ένταση ανάμεσα στην επιστημονική γλώσσα των πιθανοτήτων και στην κοινωνική απαίτηση για απόλυτες απαντήσεις.
Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης διαδραμάτισαν και τα ηχητικά και οπτικά ντοκουμέντα. Οι πρώτοι διάλογοι που δημοσιοποιήθηκαν ενίσχυσαν την εικόνα ενός δυστυχήματος που οφείλεται κυρίως σε ανθρώπινο λάθος. Αργότερα, όμως, τέθηκαν ζητήματα πληρότητας και αυθεντικότητας. Η διάκριση ανάμεσα στο υλικό που δόθηκε στη δημοσιότητα και σε εκείνο που περιλαμβάνεται στη δικογραφία δημιούργησε νέες αμφιβολίες. Τα βίντεο της εμπορικής αμαξοστοιχίας, τα οποία παραδόθηκαν μεταγενέστερα μέσω ιδιωτικής εταιρείας, οδήγησαν σε εντολές για πραγματογνωμοσύνη και σε έρευνα σχετικά με πιθανές διαγραφές αρχείων. Όταν η γνησιότητα ενός τεκμηρίου τίθεται υπό διερεύνηση, το πρόβλημα δεν είναι απλώς τεχνικό. Είναι ζήτημα εμπιστοσύνης προς τη διαδικασία.
Σε αυτό το ήδη σύνθετο τοπίο προστέθηκε και το ιδιαίτερα ευαίσθητο θέμα των εκταφών. Η εισαγγελική εντολή για νέες τοξικολογικές, βιοχημικές και γενετικές εξετάσεις άνοιξε έναν κύκλο έντονης ανησυχίας. Οι καθυστερήσεις στην υλοποίηση, η έλλειψη εξειδικευμένων εργαστηρίων και οι επιφυλάξεις πανεπιστημιακών ιδρυμάτων ως προς την ανάληψη του συνόλου των αναλύσεων ενίσχυσαν τον φόβο των οικογενειών ότι η διαδικασία μπορεί να αποδειχθεί περισσότερο συμβολική παρά ουσιαστική. Η ακύρωση των προγραμματισμένων εκταφών, έπειτα από αντιδράσεις, αφήνει ανοιχτό το ερώτημα για το αν και πώς θα ολοκληρωθεί αυτή η πτυχή της διερεύνησης.
Όλες αυτές οι εξελίξεις λαμβάνουν χώρα λίγο πριν από την έναρξη της κύριας δίκης. Ωστόσο, η απονομή δικαιοσύνης, όσο κρίσιμη κι αν είναι, δεν αρκεί από μόνη της για να κλείσει ο κύκλος. Η υπόθεση των Τεμπών θα ολοκληρωθεί ουσιαστικά μόνο όταν η χώρα μπορέσει να επιδείξει μετρήσιμες αλλαγές: λειτουργικά συστήματα ασφαλείας, διαφανείς ελέγχους, θεσμική λογοδοσία και σαφείς διαδικασίες πρόληψης. Η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται απλώς με την περιγραφή ενός δυστυχήματος. Αποκαθίσταται όταν αποδεικνύεται έμπρακτα ότι οι συνθήκες που το προκάλεσαν δεν υφίστανται πλέον.
