Το βιβλίο Τα πρώτα 100 χρόνια της οικονομικής ζωής των Ελλήνων αποτελεί μια συναρπαστική ματιά στην οικονομική πορεία της Ελλάδας, από τα πρώτα χρόνια του Αγώνα μέχρι τη χρεοκοπία επί Ελευθέριου Βενιζέλου. Είναι συνειδητά γραμμένο με τρόπο απλό, ανάλαφρο και ευκολοδιάβαστο. Στόχος του είναι στις 216 σελίδες του να περιγράψει με ζωντάνια την οικονομική ιστορία της περιόδου με τρόπο ελκυστικό για το ευρύ κοινό και όχι μόνο για τους βαθύτερους γνώστες της οικονομικής επιστήμης ή/και της ελληνικής ιστορίας.
Από τις πρώτες σελίδες διακρίνεται η πρόθεση του συγγραφέα να εντάξει την οικονομική ιστορία μέσα σε ένα ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο, ξεπερνώντας τη στεγνή οικονομική ανάλυση. Με αφηγηματικό τρόπο μεταφέρει τον αναγνώστη στο παρελθόν, παρουσιάζοντας πώς ζούσαν οι Έλληνες της εποχής και πώς η οικονομική και κοινωνική τους κατάσταση μεταβαλλόταν από γενιά σε γενιά. Περιγράφει τη ζωή σε μια Ελλάδα με σοβαρή έλλειψη βασικών υποδομών όπου η φτώχεια, η άνιση φορολογία, ο αναλφαβητισμός, ο υποσιτισμός και η ζωή μέσα στα στενά όρια μικρών κοινοτήτων χαρακτήριζαν την καθημερινότητα της πλειονότητας των Ελλήνων. Συνθήκες που όριζαν τόσο τις προοπτικές όσο και τη βιοθεωρία των ανθρώπων της εποχής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αμφίσημη στάση της κοινωνίας απέναντι στην ληστεία, με τους κλέφτες να θεωρούνταν ακόμη και ήρωες. Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως σημειώνει ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, «ευχή των πατέρων ενός παιδιού ήτον να γίνει κλέφτης».
Παράλληλα, το βιβλίο αναδεικνύει τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της πολιτικής ζωής της χώρας. Εξετάζονται φαινόμενα όπως η διαφθορά και η πελατειακή λειτουργία του Παλατιού, η αδυναμία των εφήμερων κυβερνήσεων πριν από την πολιτική κυριαρχία του Χαρίλαος Τρικούπης, καθώς και η αντιπαράθεση διαφορετικών πολιτικών αντιλήψεων μεταξύ πρωταγωνιστών της εποχής, όπως ο Τρικούπης και ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης. Μέσα από αυτή την ανάλυση αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο οι σχέσεις μεταξύ Παλατιού και κυβερνήσεων επηρέασαν καθοριστικά την εξέλιξη της ελληνικής οικονομικής και πολιτικής ιστορίας.
Ενδεικτικό παράδειγμα των πολιτικών αποφάσεων στην οικονομία και την κοινωνία αποτελεί η απόφαση της Αντιβασιλείας στης Ελλάδα να κλείσει εκατοντάδες μοναστήρια και να δημεύσει την περιουσία τους, μια ενέργεια που άλλαξε ένα οικονομικό και κοινωνικό τοπίο αιώνων. Παράλληλα, αναδεικνύονται οι επιπτώσεις του παραγκωνισμού πολλών αγωνιστών της Επανάστασης από τους Βαυαρούς αντιβασιλείς, γεγονός που έφερε φτωχοποίηση, κοινωνικές αναταράξεις αλλά και περαιτέρω αύξηση της ληστείας. Το βιβλίο βασίζεται σε δεκάδες πηγές πετυχαίνοντας να περιγράψει με ακρίβεια και βάθος την οικονομική ζωή της Ελλάδας και να αναδείξει και άγνωστες πτυχές της ιστορίας μας όπως την τραγική επίπτωση που είχε ο Ατυχής του 1897 στους ανθρώπους του θεάτρου.
Δεν αποτελεί όμως ένα «κατηγορώ» για την ελληνική ιστορία. Ο πρώτος αιώνας της Ελλάδας ήταν μεν γεμάτος χρεοκοπίες ,σκάνδαλα, δολοφονίες εμφυλίους, διαφθορά και σημαντικές εθνικές καταστροφές και αποτυχίες Παράλληλα όμως, όπως αναδεικνύεται στο βιβλίο ήταν και μια περίοδος κατά την οποία η Ελλάδα προσπάθησε σταδιακά να σταθεί στα πόδια της: να επεκταθεί γεωγραφικά, να αναπτυχθεί οικονομικά, να οικοδομήσει ένα σταθερό και κοινωνικά δικαιότερο νομικό πλαίσιο και να αντιμετωπίσει τις έντονες κοινωνικές ανισότητες. Και όλα αυτά μέσα σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον με γεγονότα όπως ο Κριμαϊκός πόλεμος, η χρεοκοπία της Αργεντινής ή το Κραχ του 29 που είχαν άμεση επίπτωση στην πορεία της Ελλάδας. Αυτά τα γεγονότα περιγράφονται στο βιβλίο μαζί με τις επιπτώσεις τους στην Ελλάδα για να βοηθούν τον αναγνώστη να καταλάβει καλύτερα την περιόδο.
Το βιβλίο κάνει επίσης ιδιαίτερη μνεία στις θετικές πρωτοβουλίες και στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια αυτού του αιώνα από την ανάπλαση της Αθήνας που έφερε η βασίλισσά Αμαλία, την κρίσιμή στάση του Ιωάννη Καλλέργη στην δημιουργία Συντάγματος αλλά και τις προσπάθειες οραματιστών (με τα θετικά και τα αρνητικά τους) όπως ο Ιωάννης Καποδίστριας ο Σπυρίδωνας Τρικούπης η ο Ελευθέριος Βενιζέλος να δημιουργήσουν μια καλύτερη Ελλάδα.
Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό του είναι ότι δεν παύει ποτέ να διατηρεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη αμείωτο. Περιγράφει μεν με πληρότητα την περίοδο αλλά όχι με υπερβολική λεπτομέρεια που μπορεί να κουράσει. Η δομή του είναι ιδιαίτερα φιλική προς τον αναγνώστη: περιλαμβάνει υποκεφάλαια ακόμα και τετράγωνα πλαίσια μέσα στις σελίδες του με σημαντικές πληροφορίες ή επεξηγήσεις οικονομικών όρων για να βοηθάει τον αναγνώστη. To κάθε κεφάλαιο τελειώνει με μια σύνοψη σε “bullet points” για να θυμίσει στον αναγνώστη τα βασικά σημεία. Παράλληλα είναι γεμάτο με μικρές ιστορίες για τους πρωταγωνιστές και αστεία και περίεργα γεγονότα περιγραφόμενα με χιούμορ και αμεσότητα, όπως το πως τα πλοία που παράγγειλε η Ελλάδα από τη Μεγάλη Βρετανία στην διάρκεια του Αγώνα κατέληξαν να βυθίζονται στον Τάμεση ή πως ο Γεώργιος έμαθε κατά τύχη την εκλογή του για βασιλιά της Ελλάδας από τη εφημερίδα στην οποία είχε τυλίξει το κολατσιό του.
Η βάση βέβαια του βιβλίου είναι η εξιστόρηση της οικονομικής ιστορία της χώρας. Από την περιπετειώδη προσπάθεια να καταφέρει η Ελλάδα να συνάψει τα δάνεια του Αγώνα και την πρώτη πτώχευση πριν ακόμα η Ελλάδα γίνει κράτος μέχρι την χρεοκοπία επι Βενιζέλου η οικονομική ιστορία αναλύεται όχι σαν μια σειρά γεγονότων αλλά μια διαχρονική διαδικασία στην οποία οι αποφάσεις μιας περιόδου δημιουργούν τις προϋποθέσεις —ή τους περιορισμούς— για τις εξελίξεις των επόμενων δεκαετιών.
Ας πάρουμε σαν θέμα τις πολεμικές συρράξεις της Ελλάδας. Το βιβλίο εξιστορεί πως η χρεοκοπία επι Τρικούπη (1893) οδήγησε την Ελλάδα να έχει μη αξιόμαχο στράτευμα κάτι που έφερε την συντριβή στον Ατυχή του 1897. Από την άλλη ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος που επιβλήθηκε παρά τη βραχυπρόθεσμη φτωχοποίηση (και μετανάστευση) που έφερε, επέτρεψε στην Ελλάδα να νοικοκυρέψει τα οικονομικά της μετατρέποντας τα χρόνια ελλείματα του προϋπολογισμού σε πλεονάσματα και επιτρέποντας της να αποκτήσει συναλλαγματικά αποθέματα. Αυτή η διαδικασία οικονομικής εξυγίανσης οδήγησε την Ελλάδα υπό την ικανή καθοδήγηση του Ελευθέριου Βενιζέλου να εισέλθει στους Βαλκανικούς πολέμους οικονομικά εύρωστη και αξιόμαχη. Δυστυχώς ο Εθνικός Διχασμός εξουθένωσε οικονομικά την Ελλάδα ειδικά λόγω (ενός ακόμα) ναυτικού αποκλεισμού των Μεγάλων Δυνάμεων ενώ η επανατοποθέτηση του Κωνσταντίνου στο βασιλικό θώκο το 1920 έφερε άμεση παύση των πιστώσεων που λάμβανε η Ελλάδα από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Αυτό βραχυπρόθεσμα συνέβαλε στη υποτίμηση του νομίσματος και δημιούργησε έντονο πληθωρισμό ενώ περιόρισε έντονα την ικανότητα της Ελλάδας να χρηματοδοτήσει τη Μικρασιατική εκστρατεία συμβάλλοντας έτσι στην Μικρασιατική καταστροφή παρά τη οικονομική καινοτομία του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη το 1922 με την διχοτόμηση του νομίσματος.
Μέσα από αυτή την ιστορική αφήγηση, και ιδιαίτερα μέσα από την ανάλυση των τεσσάρων πτωχεύσεων του ελληνικού κράτους, εξάγονται σημαντικά συμπεράσματα και αναδεικνύονται ορισμένα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στην οικονομική πορεία της χώρας. Ο υπερδανεισμός, η διαφθορά, η κακοδιαχείριση , η διασπάθιση δημοσίου χρήματος και οι έντονες εσωτερικές πολιτικές αντιπαραθέσεις αποτελούν μερικές από τις ενδημικές παθογένειες που χαρακτήρισαν τη λειτουργία του ελληνικού κράτους ήδη από τα πρώτα χρόνια της ύπαρξής του. Οι παράγοντες αυτοί συνέβαλαν καίρια στην πτώχευση τόσο του 1827 όσο και κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Όθωνα το 1843.
Παράλληλα, ένα σταθερό στοιχείο της οικονομικής ζωής της χώρας υπήρξε η παρουσία ξένων οικονομικών ελέγχων, ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Οι έλεγχοι αυτοί αποκάλυπταν ότι οι ελληνικές αρχές παρείχαν ελλιπή και ανακριβή οικονομικά στοιχεία, ενώ ταυτόχρονα υπογράμμιζαν τη διαχρονική αδυναμία του ελληνικού κράτους να διαμορφώσει, συνεκτικό μακροχρόνιο αναπτυξιακό σχέδιο.
Ωστόσο όπως είπαμε, αναδείχθηκαν την περίοδο αυτή και οραματιστές όπως ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο Χαρίλαος Τρικούπης και ο Ελευθέριος Βενιζέλος που πραγματοποίησαν σημαντικές τομές στη λειτουργία του κράτους και της οικονομίας. Με τις μεταρρυθμίσεις τους συνέβαλαν στον εκσυγχρονισμό των υποδομών, στην ανάπτυξη των συγκοινωνιακών δικτύων, στην βιομηχανοποίηση και στη βελτίωση της παραγωγικότητας της ελληνικής οικονομίας. Στις περιόδους διακυβέρνησής τους σημειώθηκε αύξηση του ΑΕΠ , γεωγραφική επέκταση της χώρας στα σημερινά της όρια και βελτιώθηκε σημαντικά το βιοτικό επίπεδο των Ελλήνων.
Όμως και στις περιπτώσεις αυτών των μεταρρυθμιστών ηγετών διαφαίνονται μοτίβα αδυναμιών. Ιδιαίτερα στις περιόδους διακυβέρνησης του Χαρίλαου Τρικούπη και του Ελευθέριου Βενιζέλου, διαπιστώνεται συχνά μια υπεραισιόδοξη αντίληψη για τις οικονομικές δυνατότητες της χώρας, μια υπερβολική εξάρτηση από ξένα δάνεια (που συχνά αναχρηματοδοτούνταν μη παραγωγικά) και μια σχετική έλλειψη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού οδηγώντας τελικά σε νέες πτωχεύσεις.
Το βιβλίο ολοκληρώνεται με έναν ενδιαφέροντα προβληματισμό γύρω από το ιστορικό «αν». Τίθεται το ερώτημα του πώς θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί η οικονομική ιστορία της Ελλάδας εάν ορισμένα καθοριστικά γεγονότα δεν είχαν συμβεί. Αν, για παράδειγμα, δεν είχε δολοφονηθεί ο Ιωάννης Καποδίστριας ή αν δεν υπήρχε η έντονη και συχνά διαβρωτική πολιτική αντιπαράθεση και εναλλαγή στην εξουσία μεταξύ του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη. Οι υποθετικές αυτές σκέψεις δεν αποτελούν απλώς ιστορικές εικασίες, αλλά λειτουργούν ως αφορμή για μια βαθύτερη κατανόηση των δομικών παραγόντων που επηρέασαν την οικονομική πορεία της χώρας.
Συνολικά, Τα πρώτα 100 χρόνια της οικονομικής ζωής των Ελλήνων αποτελεί μια ουσιαστική, ενδιαφέρουσα και καλά τεκμηριωμένη συμβολή στη μελέτη της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Απευθύνεται σε ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό που επιθυμεί να κατανοήσει βαθύτερα, με τρόπο απλό, ζωντανό και ενδιαφέρον, την ελληνική οικονομική ιστορία και τις ιστορικές ρίζες των οικονομικών προκλήσεων της σύγχρονης Ελλάδας.
Μπορεί όμως να αποτελέσει και πολύτιμο εργαλείο για φοιτητές και ερευνητές των κοινωνικών επιστημών, ιδιαίτερα για όσους ασχολούνται με την οικονομική ιστορία, την ιστορία της Ελλάδας και τις πολιτικές επιστήμες. Η συστηματική παρουσίαση των οικονομικών εξελίξεων, σε συνδυασμό με την ιστορική τεκμηρίωση, το καθιστά χρήσιμο εκπαιδευτικό βοήθημα ακόμη και για πανεπιστημιακά μαθήματα.
*Ο Ζήνωνας Ζαμπακίδης είναι συγγραφέας πέντε παιδικών και οικονομικών βιβλίων , τρία με την Βασιλική Μαρκάκη, που έχουν εκδοθεί από καταξιωμένους ελληνικούς εκδοτικούς οίκους. Τα βιβλία του έχουν διακριθεί στις βραχείες λίστες των περιοδικών Αναγνώστης και Κόκκ
