Ερ.: Το ενδιαφέρον για την πορνεία στην αρχαία Ελλάδα αποτελεί αντικείμενο σοβαρών
συζητήσεων και μελέτης τα τελευταία χρόνια. Πώς εξηγείται η δημοτικότητα της έρευνας
περί της πορνείας και σε ποιες πτυχές της εστιάζει το δικό σας έργο;
Απ.: Στη δημοτικότητα του θέματος συνέβαλαν σημαντικές φεμινιστικές μελέτες, η ανάπτυξη
των σπουδών φύλου (gender studies) και η δημοσίευση πλήθους παπυρικών εγγράφων
(ελληνικών και κοπτικών), τα οποία άλλαξαν τον τρόπο που προσεγγίζουμε την Ύστερη
Αρχαιότητα.
Στο έργο μου, εξετάζω την πορνεία ως ένα σύνθετο κοινωνικό και οικονομικό φαινόμενο. Ως
θεσμοθετημένη και νομικά κατοχυρωμένη δραστηριότητα, η πορνεία αποτελούσε επικερδή
επιχείρηση, στηριζόμενη στη συστηματική εκμετάλλευση των εκδιδόμενων. Συνέβαλε στη
διαμόρφωση ιεραρχικών σχέσεων στην κοινωνία, ενώ ταυτόχρονα περιλάμβανε σωματική και ψυχολογική βία και συνοδευόταν από την κοινωνική απαξίωση των γυναικών.Θέματα όπως η διαμόρφωση του νομoθετικού πλαισίου της πορνείας από τον νομοθέτη Σόλωνα
τον 6 ο αι. π.Χ. και τα διαδοχικά στάδια της εξέλιξής του μέχρι τον Ιουστινιάνειο Κώδικα (6 ο αι. μ.Χ.), η διακίνηση μέσω προαγωγών των εκδιδόμενων γυναικών, αλλά και ανδρών, η
οικονομική και πολιτική τους εκμετάλλευση, οι συνθήκες εργασίας τους στους χώρους
πορνείας, αλλά και σε άλλους διαμορφωμένους χώρους (λουτρά, καπηλεία, νεκροταφεία), ο
ρόλος των καλλιτεχνών στη δημόσια ζωή και η συσχέτισή τους με την πορνεία, η στάση των
Πατέρων της Εκκλησίας. αποτελούν μερικά από τα θέματα που ανιχνεύονται στη μελέτη μου.
Ερ.: Σε ποια περίοδο επικεντρώνεται η έρευνά σας;
Απ.: Η έρευνά μου επικεντρώνεται στην περίοδο της Ύστερης Αρχαιότητας, αλλά έχει αφετηρία την κλασική εποχή, γιατί επιδιώκει να καταδείξει το διαχρονικό συνεχές της εκμετάλλευσης των εκδιδόμενων, της περιθωριοποίησής τους αλλά και της στάσης της οργανωμένης πολιτείας απέναντι στον θεσμό της πορνείας. Επίσης, συνδέω την πορνεία με τη σύγχρονη
πραγματικότητα αξιοποιώντας σύγχρονα λογοτεχνικά κείμενα/συνεντεύξεις, ενώ στον επίλογο του βιβλίου μου, «από σπίτι και με σπίτι», παραθέτω σχολιασμένα αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις της ιερόδουλης Δήμητρας Κ, η οποία μιλάει για τις εμπειρίες της από τη
μακροχρόνια άσκηση του επαγγέλματός της και μας επιτρέπει να εντοπίσουμε τις ιστορικές
συνέχειες και ασυνέχειες που αφορούν την άσκηση της πορνείας.
Ερ.: Έχουμε πρόσβαση σε άμεσες μαρτυρίες από τις εκδιδόμενες;
Καμία από τις επιστολές εκμίσθωσης γυναικών στην ανατολική έρημο της Αιγύπτου δεν έχει
γραφεί από τις ίδιες τις εκδιδόμενες. Ωστόσο, επιστολές γραμμένες από τους μαστροπούς τους μάς επιτρέπουν να ακούσουμε έμμεσα τη φωνή και τα βιώματά τους. Χαρακτηριστικά, μια εκδιδόμενη εκφράζει την ψυχική της οδύνη από τον ανεκπλήρωτο έρωτά της «δεν κοιμάμαι ούτε μέρα ούτε νύχτα», ενώ μια άλλη ικετεύει για βοήθεια εξαιτίας της κακομεταχείρισης που υφίσταται σε praesidium: «σε παρακαλώ, βοήθησέ με, απάλλαξέ με από τις συμφορές».
Ερ.: Πώς αντιμετώπιζε την πορνεία ως κοινωνικό φαινόμενο ο αρχαίος κόσμος;
Απ.: Οι πόρνες ζούσαν στο κοινωνικό περιθώριο αποσιωπώντας το επάγγελμά τους, με εξαίρεση τα γκράφιτι της Πομπηίας. Στην κοινωνική τους απαξίωση συνέβαλαν και οι αντιλήψεις των Πατέρων της Εκκλησίας, οι οποίοι διακήρυσσαν ότι η απόλαυση του σεξ συνιστούσε μεγάλη αμαρτία, επέφερε αναπόφευκτα τη θεϊκή τιμωρία σε όσους τολμούσαν να την γευτούν και ότι οι πόρνες μόλυναν όσους έρχονταν σε σωματική επαφή μαζί τους.
Οι αρχαίοι συγγραφείς παρουσιάζουν τις εταίρες ως απειλή της ηθικής τάξης και κοινωνικής
συνοχής, γιατί κινούνταν εκτός των αποδεκτών κοινωνικών πλαισίων και αμφισβητούσαν
έμπρακτα τις καθιερωμένες κοινωνικές δομές. Για παράδειγμα, ο ποιητής Αναξίλας (4 ος π.Χ.) δηλώνει ότι «αυτές (οι εταίρες) ξεπερνούν όλες τις συμφορές», ενώ στη Μέση και Νέα
Κωμωδία η εταίρα σκιαγραφείται ως το απόλυτο κακό, καταστροφικότερο από τα θηρία,
ανδροφόνος, άπληστη και επίβουλη.
Ερ.: Θεωρείτε ότι η πορνεία συνδέεται με την πολιτική; Αν ναι, με ποιον τρόπο?
Απ.: Η πορνεία αποτελούσε και εξακολουθεί να αποτελεί ένα σύνθετο κοινωνικό και οικονομικό φαινόμενο και, ως εκ τούτου, πολιτικό. Ο αρχαίος κόσμος αποκόμιζε οικονομικά οφέλη από την πορνεία, τόσο μέσω της φορολόγησης όσο και μέσω της ενίσχυσης της αστικής οικονομίας. Η αμειβόμενη ερωτική σχέση γινόταν αντιληπτή ως φυσικό στοιχείο της κοινωνικής ζωής, ενώ τα έσοδα από την πορνεία νομιμοποιούνταν ως θεσμοθετημένη οικονομική δραστηριότητα. Επίσης, η πορνεία ήταν στενά συνδεδεμένη με τη δουλεία, καθώς μεγάλο ποσοστό των εκδιδόμενων γυναικών ήταν δούλες, αλλά και επειδή η ίδια η άσκησή της συνιστούσε μορφή υποταγής και εξαναγκασμού.
Ο πολιτικός χαρακτήρας του φαινομένου αναδεικνύεται και από το γεγονός ότι παιδιά
εξωθούνταν στην πορνεία λόγω της φτώχειας, ενώ γονείς οδηγούνταν στην πώληση των παιδιών τους εξαιτίας της αδυναμίας τους να τα συντηρήσουν· για παράδειγμα, την εποχή του Ιουστινιανού, φτωχοί αγρότες της υπαίθρου πουλούσαν τις κόρες τους σε προαγωγούς για να εξασφαλίσουν την ένδυση και διατροφή τους έναντι τιμήματος αντίστοιχου με εκείνο των ζώων. Επιπλέον, οι έμφυλες ανισότητες που διατρέχουν την πρακτική της πορνείας δεν αποτελούν φυσικά δεδομένα, αλλά κοινωνικές κατασκευές, οι οποίες παράγονται και αναπαράγονται από κοινωνικούς θεσμούς και ενσωματώνονται σε πολιτισμικές πρακτικές που διασφαλίζουν και νομιμοποιούν την ανδρική κυριαρχία.
Ερ.: Οι πηγές που αναφέρονται στην και πραγματεύονται την πορνεία προβάλλουν μια
ρεαλιστική εικόνα της πραγματικότητας ή τείνουν να εξωραΐζουν ή να δραματοποιούν τα
πραγματικά γεγονότα;
Απ.: Οι πηγές που διαθέτουμε είναι ποικίλες: ιστορικά κείμενα, πάπυροι, επιγραφές,
λογοτεχνικά και ρητορικά έργα, αρχαιολογικά ευρήματα, εικαστικές μαρτυρίες, όπως
αγγειογραφίες και ψηφιδωτά. Τα κείμενα προέρχονται από άνδρες συγγραφείς της ανώτερης
τάξης και, κατά κανόνα, απηχούν την κυρίαρχη ανδρική και αριστοκρατική ιδεολογία κάθε
εποχής. Ακόμη και οι ρήτορες, οι οποίοι μας διασώζουν πολύτιμες πληροφορίες, απευθύνονταν σε άνδρες δικαστές για να υποστηρίξουν πειστικά την υπόθεση του πελάτη τους χρησιμοποιώντας ως τεκμήρια νόμους σε αχρηστία ή απαρχαιωμένους. Ωστόσο, από την Αίγυπτο έχουν διασωθεί πάπυροι και όστρακα, τα οποία αποτελούν μοναδικές
άμεσες πηγές για την άσκηση της πορνείας. Τα τεκμήρια αυτά φωτίζουν πτυχές όπως η
φορολόγηση, η εκμίσθωση των πορνών και η έκδοση αδειών για την περιστασιακή άσκηση του επαγγέλματος, προσφέροντας μια ρεαλιστική εικόνα του τρόπου ζωής και των συνθηκών
εργασίας τους. Ας σημειωθεί ότι δεν διαθέτουμε αυτόγραφα κείμενα γραμμένα των εκδιδόμενων γυναικών.
Ερ.: Στον σημερινό κόσμο υπάρχουν παγκόσμια κυκλώματα διακίνησης γυναικών. Υπήρχαν
παρόμοια δίκτυα διακίνησης και στην αρχαιότητα;
Απ.: Η πορνεία υπήρξε και στην αρχαιότητα μια ιδιαίτερα επικερδής δραστηριότητα, γεγονός
που οδήγησε στη συγκρότηση αριστοτεχνικά οργανωμένων δικτύων διακίνησης γυναικών.
Πολύτιμες πληροφορίες για τη δομή και τη λειτουργία των κυκλωμάτων αυτών αντλούμε από όστρακα της ανατολικής ερήμου της Αιγύπτου. Οι πηγές αποκαλύπτουν ότι οι μαστροποί
προμήθευαν τα praesidia (μόνιμες στρατιωτικές φρουρές που επόπτευαν τους δρόμους προς τα λιμάνια της Ερυθράς Θάλασσας) με πόρνες και εργάζονταν συνήθως σε ζεύγη, όπως ο Φιλοκλής και η Σκνίψ ή ο Κάππαρης και η Διδύμη. Κεντρικό ρόλο στη διακίνηση διαδραμάτιζε ο κύριος της γυναίκας (μαστροπός, πατέρας ή νομικός εκπρόσωπος), ο οποίος παραχωρούσε το δικαίωμα εκμετάλλευσής της σε έναν επίτροπο-ενοικιαστή, υπεύθυνο τόσο για τη φροντίδα και την επιτήρησή της όσο και για τη διασφάλιση των συμφερόντων του μαστροπού.
Ερ.: Μνημονεύονται στο πρωτογενές υλικό σας περιπτώσεις κακοποίησης των
εκδιδόμενων;
Απ.: Οι εκδιδόμενες έπεφταν συχνά θύματα προσβολών, σωματικής και ψυχολογικής βίας και κακομεταχείρισης από τους ιδιοκτήτες και κυρίως από τους πελάτες τους. Για παράδειγμα, η νεαρή κοπέλα του μαστροπού Διδύμου ξυλοκοπήθηκε από πελάτη της τόσο άγρια ώστε υπέστη συντριπτικό κάταγμα στο πόδι και δεν μπορούσε να εργαστεί. Προκειμένου να αποτραπούν παρόμοια περιστατικά, οι κύριοι των γυναικών ασκούσαν πίεση στους επιτρόπους να τις προστατεύουν· χαρακτηριστική είναι η εντολή του κυρίου της Νίκης: «φρόντισε η Νίκη, το κορίτσι, να μην υποστεί προσβολή από κανέναν».
Ερ.: Τι σας ώθησε στο να πραγματοποιήσετε συνεντεύξεις με την ιερόδουλη Δήμητρα Κ.;
Πώς ακριβώς συνετέλεσαν αυτές οι συνεντεύξεις στο πόνημά σας;
Απ.: Όπως προανέφερα, στη μελέτη μου προσέγγισα την πορνεία στον αρχαίο κόσμο μέσα από ποικίλες και πολυάριθμες πηγές εστιάζοντας το ενδιαφέρον μου στις πρωταγωνίστριες του επαγγέλματος. Ωστόσο, ένιωθα ότι γνώριζα ελάχιστα για την ψυχική τους κατάσταση και τις διαθέσεις τους, καθώς οι πηγές πληροφορούν κυρίως για την εμφάνιση, τη ζωή και τα κίνητρά τους, αλλά σπάνια αποκαλύπτουν τις εμπειρίες και τα συναισθήματά τους. Μου έλειπε, λοιπόν, η φωνή των πρωταγωνιστριών.
Επιδίωξα, λοιπόν, μια συζήτηση με τη Δήμητρα, θεωρώντας ότι εκείνη θα μπορούσε να
εκφράσει τη φωνή όλων αυτών των γυναικών: να μιλήσει για τις συνθήκες που τις ώθησαν στην πορνεία, την εκμετάλλευση, τη βία, τις εμπειρίες, τα συναισθήματα και τη θυματοποίησή τους.
Η Δήμητρα, όμως, με εξέπληξε· ανέτρεψε το κοινωνικό στερεότυπο της εκδιδόμενης ως
θύματος, και παρουσίασε την άλλη όψη: εκείνη της γυναίκας που από συνειδητή επιλογή γίνεται πόρνη.
Ασφαλώς η Δήμητρα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση, εκφράζει μια συντριπτική μειοψηφία
εκδιδόμενων, όπως και η γνωστή Γαβριέλα Ουσάκοβα αλλά και η Αγία Μαρία η Αιγυπτία (5ος- 6ος αι. μ.Χ.). Παρότι οι περιπτώσεις αυτές αποτελούν εξαιρέσεις, μας δείχνουν ότι η
πραγματικότητα της πορνείας είναι πιο πολύπλευρη και αμφίσημη. Οι συνεντεύξεις με τη
Δήμητρα προσέφεραν στη μελέτη μου την άλλη όψη του φαινομένου, εμπλουτίζοντάς την με βιώματα καθημερινών ανθρώπων, καθώς και με συναισθήματα και αξίες που σπανίως
αποτυπώνονται στις πηγές. Κλείνω με τα λόγια της ίδιας της Δήμητρας· στο ερώτημά μου τι θα μας έλεγαν οι εκδιδόμενες γυναίκες, απάντησε: «σεβασμός και αγάπη προς όλες και όλους. Πάνω απ’ όλα, όμως, σεβασμός».
