Του Κώστα Παππά
Η Καισαριανή κατέχει μια από τις πιο ιερές και τραγικές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Σκοπευτήριο, τόπος άθλησης και ζωής πριν τον πόλεμο, μετατράπηκε στα χρόνια της Κατοχής σε σύμβολο θυσίας και αντίστασης. Οι φωτογραφίες των εκτελεσθέντων πατριωτών που συχνά επανέρχονται στη δημόσια μνήμη δεν είναι απλώς ντοκουμέντα μιας σκοτεινής εποχής· είναι μαρτυρίες αξιοπρέπειας απέναντι στη βαρβαρότητα.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχή της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα, η Ελλάδα γνώρισε πείνα, διώξεις και σκληρά αντίποινα. Μετά την εισβολή των γερμανικών στρατευμάτων το 1941, η χώρα βυθίστηκε σε καθεστώς τρόμου. Οι αντιστασιακές οργανώσεις, με σημαντικότερη το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), ανέπτυξαν έντονη δράση εναντίον των κατακτητών. Κάθε πράξη αντίστασης, όμως, συνοδευόταν συχνά από σκληρά και μαζικά αντίποινα.
Η κορύφωση του δράματος στην Καισαριανή ήρθε την Πρωτομαγιά του 1944. Λίγες ημέρες νωρίτερα, αντάρτες του Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ) είχαν σκοτώσει έναν Γερμανό στρατηγό στους Μολάους Λακωνίας. Σε απάντηση, οι κατοχικές αρχές αποφάσισαν την εκτέλεση 200 κρατουμένων ως αντίποινα. Οι περισσότεροι ήταν πολιτικοί κρατούμενοι, που βρίσκονταν ήδη φυλακισμένοι από το καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά και είχαν παραδοθεί στους Γερμανούς μετά την κατάρρευση του μετώπου.
Τα ξημερώματα της 1ης Μαΐου 1944, οι μελλοθάνατοι μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Σύμφωνα με μαρτυρίες, πολλοί τραγουδούσαν τον εθνικό ύμνο και αντάλλασσαν τελευταίες κουβέντες συντροφικότητας και πίστης στα ιδανικά τους. Εκτελέστηκαν σε ομάδες των είκοσι. Το χώμα βάφτηκε κόκκινο, και η Πρωτομαγιά, ημέρα αφιερωμένη στους αγώνες των εργατών, ταυτίστηκε για πάντα με τη θυσία.
Το Σκοπευτήριο της Καισαριανής δεν ήταν ο μόνος τόπος εκτελέσεων, όμως η μαζικότητα και ο συμβολισμός της συγκεκριμένης πράξης το κατέστησαν εμβληματικό. Οι φωτογραφίες των 200 εκτελεσθέντων διατηρούν ζωντανή τη μνήμη τους. Πρόσωπα νεαρά, αποφασισμένα, ανθρώπινα. Δεν βλέπει κανείς μόνο θύματα· βλέπει ανθρώπους με ιδέες, όνειρα και πίστη σε μια ελεύθερη πατρίδα.
Η εκτέλεση της Πρωτομαγιάς του 1944 αποτέλεσε πράξη εκφοβισμού. Οι κατακτητές επεδίωκαν να λυγίσουν το φρόνημα του λαού. Το αποτέλεσμα, όμως, υπήρξε αντίθετο. Η θυσία των 200 ενίσχυσε το αντιστασιακό πνεύμα και χαράχτηκε βαθιά στη συλλογική συνείδηση. Μετά την Απελευθέρωση, ο χώρος αναγνωρίστηκε ως τόπος μαρτυρίου και μνήμης.
Σήμερα, κάθε χρόνο, τελετές μνήμης πραγματοποιούνται στην Καισαριανή. Η ιστορία δεν παραμένει παγωμένη στο παρελθόν· συνομιλεί με το παρόν. Οι φωτογραφίες των εκτελεσμένων πατριωτών λειτουργούν ως ηθικός καθρέφτης: μας υπενθυμίζουν το τίμημα της ελευθερίας και την ευθύνη της διατήρησης της δημοκρατίας.
Η Καισαριανή δεν είναι απλώς ένας γεωγραφικός τόπος. Είναι σύμβολο. Είναι το σημείο όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια στάθηκε όρθια απέναντι στα πολυβόλα. Και η μνήμη των 200 δεν αποτελεί μόνο φόρο τιμής στο παρελθόν, αλλά και διαρκή υπόσχεση ότι η λήθη δεν θα νικήσει ποτέ τη θυσία.
