Αρχιμ. Βαρνάβας Σαράτσης-Θρησκευτικός Αναλυτής Γεωπολιτικής & Διεθνούς Ασφάλειας
Όταν οι κανόνες αδυνατίζουν, οι ταυτότητες σκληραίνουν. Και τότε η θρησκεία παύει να είναι πολιτισμικό στοιχείο — γίνεται παράγοντας ισχύος.
Στη σημερινή εποχή, η ασφάλεια μετριέται συχνά με όρους στρατιωτικής ισχύος, τεχνολογικής υπεροχής, κυβερνοεπιχειρήσεων, ενεργειακών δικτύων, προστασίας κρίσιμων υποδομών και ελέγχου θαλάσσιων οδών. Αυτές οι μεταβλητές είναι κρίσιμες και καθορίζουν μεγάλο μέρος της διεθνούς στρατηγικής. Όμως, σε πολλές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών, ένας παράγοντας με αποδεδειγμένη επιρροή παραμένει υπο-αναλυμένος ή ακόμη και πλήρως απούσας από τα μοντέλα στρατηγικής πρόβλεψης: η θρησκεία.
Η θρησκεία δεν είναι απλώς πολιτισμικό χαρακτηριστικό. Σε πολλά γεωπολιτικά περιβάλλοντα λειτουργεί ως μεταβλητή ασφάλειας. Επηρεάζει τη νομιμοποίηση της εξουσίας, τη συνοχή των κοινωνιών, τη δυναμική συγκρούσεων, ακόμη και την αποδοχή ή απόρριψη πολιτικών που σχεδιάζονται σε θεσμικά κέντρα και εφαρμόζονται στο πεδίο. Και όταν αυτή η μεταβλητή παραλείπεται, η ανάλυση καταλήγει συχνά ελλιπής — άρα και επικίνδυνη.
Το rules-based διεθνές σύστημα υπό πίεση: γιατί τώρα “επιστρέφει” η θρησκεία
Το διεθνές σύστημα κανόνων (rules-based international order) δεν αμφισβητείται μόνο από πολέμους, αναθεωρητικές στρατηγικές και γεωοικονομικούς ανταγωνισμούς. Αμφισβητείται και από κάτι βαθύτερο: από την υποχώρηση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και στη δυνατότητα των κανόνων να λειτουργούν ως κοινό πλαίσιο σταθερότητας.
Όταν οι κανόνες αδυνατίζουν, ενισχύονται τα συστήματα ταυτότητας: έθνος, μνήμη, ιστορία, θρησκεία. Και τότε οι συγκρούσεις γίνονται λιγότερο “διαπραγματεύσιμες” και περισσότερο “απόλυτες”, γιατί δεν αφορούν μόνο συμφέροντα αλλά και υπαρξιακές βεβαιότητες. Σε αυτό το περιβάλλον, η θρησκεία δεν είναι “υποσημείωση”. Είναι παράγοντας που μπορεί να επιταχύνει την κρίση ή να συγκρατήσει την κατάρρευση.
Θρησκευτικοί δρώντες: μη κρατική ισχύς με πραγματική επιρροή
Στο διεθνές σύστημα, οι θρησκευτικοί δρώντες συχνά λειτουργούν ως μη κρατικοί παράγοντες με πραγματική ισχύ επιρροής. Διαθέτουν στοιχεία που πολλές φορές δεν διαθέτει ούτε το κράτος ούτε η στρατιωτική ισχύς:
- κοινωνική διείσδυση σε πληθυσμούς που είναι δύσκολο να προσεγγιστούν θεσμικά,
- δίκτυα που υπερβαίνουν σύνορα,
- συμβολικό κεφάλαιο που παράγει νομιμοποίηση,
- και, σε κρίσιμες στιγμές, δυνατότητα είτε κινητοποίησης είτε αποκλιμάκωσης.
Σε περιοχές όπου το κράτος είναι αδύναμο, αμφισβητείται ή καταρρέει, οι θρησκευτικές δομές μπορεί να εξελιχθούν σε κόμβους κοινωνικής οργάνωσης. Αυτή η πραγματικότητα δεν είναι ούτε θετική ούτε αρνητική από μόνη της. Είναι απλώς υπαρκτή — και γι’ αυτό πρέπει να εντάσσεται στη στρατηγική ανάλυση.
Υβριδικός πόλεμος και γνωστικές επιχειρήσεις: όταν η ταυτότητα γίνεται όπλο
Σήμερα, οι συγκρούσεις δεν διεξάγονται μόνο στο πεδίο της μάχης. Διεξάγονται και στο πεδίο της αντίληψης. Η γνωστική διάσταση (cognitive domain) αποτελεί κρίσιμο στοιχείο του σύγχρονου ανταγωνισμού ισχύος: στόχος δεν είναι μόνο η στρατιωτική φθορά του αντιπάλου, αλλά και η αλλοίωση της αντίληψης, της συνοχής και της βούλησής του.
Σε αυτό το πλαίσιο, η θρησκευτική ταυτότητα μπορεί να λειτουργήσει ως:
- εργαλείο ενίσχυσης ανθεκτικότητας,
- εργαλείο πόλωσης,
- εργαλείο απονομιμοποίησης,
- ή “γλώσσα” που μετατρέπει μια πολιτική κρίση σε σύγκρουση αξιών και ύπαρξης.
Και εδώ εμφανίζεται το καθοριστικό δίπολο:
- Risk multiplier, όταν η θρησκεία εργαλειοποιείται σε περιβάλλοντα πολιτικής αβεβαιότητας, ελλείμματος νομιμοποίησης ή εξωτερικής παρέμβασης.
- Stabiliser, όταν λειτουργεί εντός θεσμικών ορίων, με σαφή ρόλο και κοινωνική εμπιστοσύνη.
Το κρίσιμο δεν είναι το δόγμα. Είναι το πλαίσιο ισχύος και διακυβέρνησης.
Τυπολογία: πώς ακριβώς επηρεάζει η θρησκεία την ασφάλεια
Για να μη μένουμε σε γενικότητες, η θρησκεία επηρεάζει την ασφάλεια μέσω τεσσάρων βασικών μηχανισμών:
- Narrative warfare (πόλεμος αφηγημάτων)
Η θρησκεία προσφέρει σύμβολα, γλώσσα και ισχυρούς κώδικες νοήματος. Αυτό μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα ή να νομιμοποιήσει τη σύγκρουση. - Legitimacy warfare (πόλεμος νομιμοποίησης)
Η θρησκευτική επιρροή μπορεί να στηρίξει ή να αποδομήσει την πολιτική νομιμοποίηση, ειδικά σε κοινωνίες με θεσμική αδυναμία. - Mobilisation dynamics (δυναμικές κινητοποίησης)
Η θρησκεία μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός μαζικής κινητοποίησης, είτε υπέρ της σταθερότητας είτε υπέρ της σύγκρουσης. - Escalation triggers (πυροκροτητές κλιμάκωσης)
Η “ιερή γεωγραφία”, οι χώροι λατρείας και τα σύμβολα μπορούν να μετατρέψουν μικρά επεισόδια σε κρίσεις υψηλής έντασης.
Αυτή η τυπολογία είναι κρίσιμη γιατί δίνει στον αναλυτή και στον decision-maker εργαλείο και όχι απλώς περιγραφή.
Maritime Security, κρίσιμες υποδομές και μεταναστευτικές πιέσεις: η θρησκεία ως “ενισχυτής” αστάθειας
Η συζήτηση για τη θαλάσσια ασφάλεια επικεντρώνεται δικαίως σε ζητήματα όπως ενεργειακοί διάδρομοι, λιμάνια, ναυτικές ισορροπίες, υβριδικές επιχειρήσεις και κρίσιμες υποδομές. Όμως, ακόμη και σε αυτό το “σκληρό” πεδίο, η θρησκεία μπορεί να λειτουργήσει ως ενισχυτής γεωπολιτικής έντασης.
Ιδίως στη Μεσόγειο, η ασφάλεια δεν είναι μόνο ζήτημα πλοίων και ναυτικών δογμάτων. Είναι και ζήτημα ταυτότητας, μετακινήσεων πληθυσμών, συμβολισμών και κοινωνικής συνοχής. Σε τέτοια περιβάλλοντα, η θρησκευτική διάσταση μπορεί να επηρεάσει:
- την αποδοχή ή απόρριψη πολιτικών διαχείρισης κρίσεων,
- τη δυναμική πόλωσης σε κοινωνίες υποδοχής,
- και τη δυνατότητα αποκλιμάκωσης σε περιφερειακές εντάσεις.
Τρεις σφήνες της πραγματικότητας: παραδείγματα που δεν επιτρέπεται να αγνοούνται
Για να γίνει σαφές τι σημαίνει «θρησκεία ως παράγοντας ασφάλειας», αρκούν τρία παραδείγματα:
Ουκρανία: η σύγκρουση δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι και σύγκρουση ταυτότητας, νομιμοποίησης και ιστορικής μνήμης. Η θρησκευτική διάσταση λειτουργεί ως πεδίο συμβολικής ισχύος που επηρεάζει συνοχή και αφήγημα.
Μέση Ανατολή: εδώ η “ιερή γεωγραφία” μπορεί να λειτουργήσει ως πυροκροτητής. Τοπικά επεισόδια αποκτούν περιφερειακή και διεθνή βαρύτητα, επειδή είναι συμβολικά φορτισμένα.
Ανατολική Μεσόγειος: ενεργειακές διαδρομές, στρατηγικά συμφέροντα και ανταγωνισμοί ισχύος συνυπάρχουν με βαθιά ιστορικά και θρησκευτικά φορτία. Η κρίση μπορεί να κλιμακωθεί όχι μόνο λόγω ισχύος, αλλά λόγω συμβολισμού.
Το κενό στη στρατηγική πρόβλεψη: γιατί αποτυγχάνουν τα σενάρια
Παρά την επιρροή της, η θρησκεία απουσιάζει συχνά από:
- war-gaming,
- scenario planning,
- resilience indicators.
Έτσι, οι προβλέψεις αποτυγχάνουν όχι επειδή τα στρατιωτικά δεδομένα είναι λάθος, αλλά επειδή λείπουν κρίσιμες κοινωνικές μεταβλητές. Και αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της σύγχρονης στρατηγικής: η υποτίμηση παραγόντων που δεν είναι “μετρήσιμοι” με συμβατικούς δείκτες, αλλά καθορίζουν την πραγματική συμπεριφορά κοινωνιών και κρατών.
Τι πρέπει να γίνει: πρακτικές προτάσεις (χωρίς εργαλειοποίηση)
Εδώ απαιτείται σαφήνεια: δεν μιλάμε για “χρήση” της θρησκείας.
Μιλάμε για risk management και θεσμική υπευθυνότητα.
Τρεις πρακτικές κατευθύνσεις μπορούν να ενισχύσουν την ανάλυση και την πρόβλεψη:
- Ενσωμάτωση θρησκευτικών μεταβλητών σε foresight models
Δείκτες ταυτότητας, νομιμοποίησης, κοινωνικής συνοχής και συμβολικής έντασης πρέπει να μπαίνουν σε σενάρια κρίσης. - Religious literacy για planners και αναλυτές
Όχι για ιδεολογικούς λόγους, αλλά για να αποφεύγονται λάθη εκτίμησης σε κρίσιμες περιοχές. - Early warning indicators για κλιμάκωση
Χαρτογράφηση “ευαίσθητων σημείων” ιερής γεωγραφίας και αφηγηματικών κόμβων που μπορούν να οδηγήσουν σε κλιμάκωση.
Το ελληνικό πλεονέκτημα: γεωγραφία, ταυτότητα και στρατηγική σοβαρότητα
Η Ελλάδα, λόγω γεωγραφικής θέσης και ιστορικής εμπειρίας, βρίσκεται σε έναν χώρο όπου η γεωπολιτική τέμνεται με την ταυτότητα και τον συμβολισμό. Αυτό δεν είναι ιδεολογικό επιχείρημα· είναι πραγματικότητα της περιοχής.
Η χώρα μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας σταθερότητας, όχι επειδή “έχει δίκιο”, αλλά επειδή μπορεί να διαθέτει θεσμική σοβαρότητα στην κατανόηση των πολιτισμικών και θρησκευτικών μεταβλητών που επηρεάζουν την περιφερειακή ασφάλεια.
Συμπέρασμα: η θρησκεία είναι ο “παράγοντας Χ” της ασφάλειας
Η θρησκεία δεν είναι ούτε πανάκεια ούτε εγγενής απειλή. Είναι υπαρκτός παράγοντας ασφάλειας που, ανάλογα με το πλαίσιο, μπορεί να λειτουργήσει ως σταθεροποιητής ή ως πολλαπλασιαστής κινδύνου.
Όταν αγνοείται, δημιουργεί στρατηγικά τυφλά σημεία και αποτυχίες πρόβλεψης.
Όταν αναλύεται ψύχραιμα, χωρίς ιδεολογικά φίλτρα, ενισχύει την ακρίβεια των εκτιμήσεων και την ανθεκτικότητα των πολιτικών ασφάλειας.
Στο σημερινό κατακερματισμένο διεθνές περιβάλλον, η ενσωμάτωση της θρησκευτικής διάστασης στην ανάλυση ασφάλειας δεν είναι πολυτέλεια.
Είναι αναλυτική αναγκαιότητα.
