Π. Φάληρο, Μάρτιος 2026.
*Μιχάλης Σπέγγος
Πολλοί εκφράζουν σήμερα την ανησυχία ότι το παγκόσμιο πολιτικό τοπίο παρουσιάζει σημάδια που θυμίζουν την εποχή της Βαϊμάρης. Η άνοδος του εθνικισμού, η πόλωση των κοινωνιών, η αμφισβήτηση των δημοκρατικών θεσμών, η αμφισβήτηση του Διεθνούς Δικαίου (οποιαδήποτε κι αν ήταν η ισχύ του) και η επιστροφή της γεωπολιτικής σύγκρουσης δημιουργούν την αίσθηση ότι η ιστορία ίσως επαναλαμβάνεται. Υπάρχουν πράγματι ομοιότητες και άρα λόγοι ανησυχίας. Υπάρχει όμως και μια θεμελιώδης διαφορά που συχνά παραβλέπουμε.
Της Βαϊμάρης προηγήθηκε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι συνθήκες που οδήγησαν σε αυτόν, καθώς και η προβληματική διαχείριση της ειρήνης που ακολούθησε. Εκεί, στην κατάρρευση μιας ολόκληρης ευρωπαϊκής τάξης πραγμάτων, γεννήθηκε μια δυναμική που δύσκολα μπορούσε πλέον να ανακοπεί. Μια δυναμική αποσταθεροποίησης, φόβου και συλλογικής ανασφάλειας που άνοιξε τον δρόμο στις πιο σκοτεινές πολιτικές εξελίξεις του 20ού αιώνα.
Ίσως όμως για να κατανοήσουμε πραγματικά εκείνη την εποχή, άρα και τη δική μας, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσουμε κάτι βαθύτερο για τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την ιστορία.
Θέλουμε να πιστεύουμε ότι είμαστε μέρος ενός σχεδίου. Το έχουμε ανάγκη σχεδόν όσο τον αέρα που αναπνέουμε. Δεν είναι μόνο μια θρησκευτική ή μεταφυσική επιθυμία. Είναι μια βαθιά ψυχολογική ανάγκη. Η ιδέα ότι κάποιος «μεγάλος», είτε τον ονομάσουμε Θεό, είτε Ιστορία, είτε κάποιον αόρατο μηχανισμό, γνωρίζει, σχεδιάζει και καθοδηγεί τα γεγονότα, μας προσφέρει καταφύγιο μέσα στο χάος.
Ακόμη κι αν αυτό το σχέδιο είναι εχθρικό, ακόμη κι αν πιστεύουμε ότι κάποιοι μας χρησιμοποιούν, τουλάχιστον υπάρχει νόημα. Δεν παραδινόμαστε στην τυχαιότητα, αλλά συμμετέχουμε σε κάτι που ξεπερνά το άτομο και τη μικρή διάρκεια της ζωής μας.
Έτσι οι κοινωνίες αποκτούν συνοχή. Δημιουργούνται αφηγήματα, συγκροτούνται στρατόπεδα, υψώνονται σημαίες. Οι άνθρωποι βρίσκουν ανακούφιση στη βεβαιότητα ότι αγωνίζονται για έναν σκοπό, για κάτι που υπερβαίνει την καθημερινότητά τους. Κάποιοι τοποθετούνται στη μία πλευρά, άλλοι στην άλλη, και πολλοί πιστεύουν ότι ανήκουν σε μια πλευρά ενώ στην πραγματικότητα υπηρετούν μια άλλη. Κι όμως αυτό δεν μας ταράζει ιδιαίτερα, γιατί η ύπαρξη ενός σχεδίου, έστω και φανταστικού, δημιουργεί την ψευδαίσθηση της τάξης.
Το χάος γίνεται υποφερτό όταν πιστεύουμε ότι υπάρχει ένας αρχιτέκτονας πίσω από αυτό.
Κι όμως, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ήρθε να καταρρίψει αυτή την παρηγορητική ιδέα με τρόπο ωμό και αδιαμφισβήτητο. Ήταν ίσως το πιο τρομακτικό πείραμα που έκανε ποτέ η ανθρωπότητα στον ίδιο της τον εαυτό.
Η Ευρώπη του 1914 δεν ήταν μια ήπειρος βαρβαρότητας. Ήταν το κέντρο της επιστήμης, της φιλοσοφίας, της λογικής σκέψης. Ήταν η ήπειρος του Διαφωτισμού, της τεχνολογικής προόδου και της πίστης στην πρόοδο της ανθρωπότητας. Και όμως, μέσα σε λίγες εβδομάδες, αυτός ο κόσμος βυθίστηκε σε έναν πρωτοφανή παραλογισμό μαζικής σφαγής.
Δεν υπήρξε κάποιος «μεγάλος αρχιτέκτονας» που σχεδίασε αυτή την καταστροφή. Αντίθετα, ήταν το αποτέλεσμα μιας σειράς αλληλοεπιδρώντων δυνάμεων που ξέφυγαν από τον έλεγχο: εθνικισμοί, συμμαχίες, φόβοι, στρατιωτικές λογικές, πολιτικές παρεξηγήσεις και μια αλυσιδωτή αντίδραση αποφάσεων που καμία ηγεσία δεν μπορούσε πια να σταματήσει.
Αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό μάθημα της σύγχρονης ιστορίας. Η καταστροφή δεν χρειάζεται απαραίτητα έναν σατανικό σχεδιαστή. Η ιστορία μπορεί να εκτραπεί απλώς επειδή οι κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις αποκτούν δική τους δυναμική.
Το χάος δεν χρειάζεται αρχιτέκτονα.
Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, όσο φρικτός κι αν υπήρξε, ερμηνεύεται συχνά διαφορετικά στη συλλογική μας συνείδηση. Εκεί εμφανίζεται πιο καθαρά το προσωποποιημένο κακό του ναζισμού και των ολοκληρωτικών ιδεολογιών. Η ιστορία μοιάζει να αποκτά έναν αναγνωρίσιμο υπαίτιο. Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο όμως τα πράγματα είναι πιο ανησυχητικά: η καταστροφή προέκυψε χωρίς να υπάρχει ένας μοναδικός δαίμονας πίσω από αυτήν.
Ίσως γι’ αυτό ο πόλεμος του 1914 αποτελεί μια βαθύτερη προειδοποίηση.
Μας δείχνει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες μπορούν να παρασυρθούν σε έναν συλλογικό Αρμαγεδδώνα χωρίς να το επιδιώκουν συνειδητά, απλώς επειδή οι μηχανισμοί που οι ίδιες δημιούργησαν αρχίζουν να λειτουργούν ανεξέλεγκτα.
Σήμερα, έναν αιώνα αργότερα, το διεθνές σύστημα δείχνει και πάλι σημάδια έντασης. Οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις οξύνονται, η εμπιστοσύνη μεταξύ κρατών μειώνεται, οι διεθνείς θεσμοί αμφισβητούνται και οι κοινωνίες πολώνονται ολοένα περισσότερο. Σε έναν κόσμο αλληλεξάρτησης, όπου οικονομίες, τεχνολογίες και στρατηγικές ισορροπίες αλληλοσυνδέονται, οι κρίσεις μπορούν εύκολα να αποκτήσουν απρόβλεπτη δυναμική.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν ζούμε μια νέα «Βαϊμάρη». Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν αναπτύσσονται ξανά εκείνες οι συνθήκες όπου η ιστορία αρχίζει να κινείται με δική της ορμή, πέρα από τον έλεγχο των ανθρώπων που την διαμορφώνουν.
Αν υπάρχει ένα πραγματικό μάθημα από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι ότι η μεγαλύτερη αυταπάτη είναι η πίστη πως «κάποιος ξέρει» και ότι, επομένως, όλα τελικά ελέγχονται.
Η ιστορία δεν εγγυάται τίποτα.
Η μόνη πραγματική άμυνα απέναντι σε αυτή τη δυναμική είναι η επίγνωση. Όχι η παθητική εμπιστοσύνη σε κάποιον αόρατο σχεδιασμό, αλλά η συλλογική ωριμότητα των κοινωνιών και η συνειδητή προσπάθεια να τιθασεύσουμε τις δυνάμεις που οι ίδιοι δημιουργούμε.
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είναι απλώς ένα κεφάλαιο της ιστορίας. Είναι ένας καθρέφτης. Μας δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν οι κοινωνίες πιστέψουν ότι η ιστορία έχει κάποιον κρυφό οδηγό και πάψουν να αναλαμβάνουν την ευθύνη για το κοινό τους μέλλον.
Και αυτός ο καθρέφτης ίσως είναι σήμερα πιο επίκαιρος από όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε.
*Ο Μιχάλης Σπέγγος γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1963. Σπούδασε πυρηνική φυσική. Έχουν εκδοθεί τα έργα του: «Περί αισθημάτων» (2001), «Η τελευταία συγγνώμη» (2002), «Μπίλη ο τίγρης» (2004), «Η εξομολόγηση ενός πυρηνικού φυσικού» (2004), «Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια – δέκα μικρά κεφάλαια και ένα μεγάλο εμπνευσμένα από τον Διονύση Σαββόπουλο (2005), «Imperium» (2007). «Το στοίχημα των ανθρώπων» (2011)
