Βασιλική Μαρκάκη-Ζήνωνας Ζαμπακίδης
εικονογράφηση: Ρένια Μεταλληνού
εκδόσεις Παπαδόπουλος
Πόσες γυναικείες μορφές, αρχαίες και Βυζαντινές, μπορείτε να κατονομάσετε; Πέντε…; Δέκα…; Κι αν σας λέγαμε πως στην πραγματικότητα είναι δεκάδες εκείνες που έμειναν στην ιστορία για τα κατορθώματά τους; Πως η Σταχτοπούτα δεν είναι απλώς ένα παραμύθι του Μεσαίωνα αλλά μία ιστορική φιγούρα της αρχαιότητας; Πως ο Μέγας Αλέξανδρος δεν ήταν το μόνο παιδί του Φιλίππου που ήταν ικανός στη μάχη, αφού η αδερφή του η Κυνάνη ήταν εξαίρετη πολεμίστρια; Πως η Βυζαντινή πριγκίπισσα Θεοφανώ στάλθηκε νύφη στη Γερμανία κι επηρέασε μοναδικά την ιστορία της Ευρώπης; Πως η Άννα Κομνηνή έγραψε την καταπληκτική Αλεξιάδα που φωτίζει τις Σταυροφορίες από την πλευρά των Βυζαντινών; Πως οι ζωές της Κλεοπάτρας και της τρομερής Φούλβιας περιπλέκονται; Και, μιλώντας για την Κλεοπάτρα, γνωρίζατε πως είχε γράψει βιβλίο ιατρικής;
Η θέση της γυναίκας στην ιστορική αφήγηση υπήρξε για μεγάλο διάστημα περιθωριακή — όπως και στην ίδια την Ιστορία. Οι γυναίκες εμφανίζονταν κυρίως μέσα από ρόλους, όχι ως πρόσωπα: ως μητέρες, σύζυγοι, μούσες ή ανώνυμες μορφές σε έργα τέχνης. Αυτό δεν είναι απλώς ένα κενό αναφοράς· είναι ένα κενό μνήμης. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, παρατηρείται μια σημαντική μετατόπιση. Ο χώρος του πολιτισμού, ο χώρος της ιστορίας, αρχίζουν να επανεξετάζουν την προσέγγισή τους και να τη διανθίζουν με νέα ματιά, να δίνουν φωνή στις σιωπηλές μορφές, να αναζητούν τη γυναίκα πίσω από το αντικείμενο. Δεν πρόκειται για ζήτημα ισότητας, αλλά για ζήτημα αλήθειας: δεν μπορούμε να αφηγηθούμε την παγκόσμια ιστορία χωρίς τις γυναίκες που τη διαμόρφωσαν.
Σε αυτό το πλαίσιο έρχεται το βιβλίο ‘Γυναίκες, Αρχαίες και Βυζαντινές, που Άγγιξαν και Ξεπέρασαν το Μύθο’ κι επιχειρεί να φωτίσει τη ζωή γυναικών, λίγο ή τελείως άγνωστων, που όμως ξαναέγραψαν την ιστορία με το δικό τους τρόπο και την προσωπική τους συμβολή.
43 γυναίκες, άγνωστες μεταξύ τους, που έζησαν ακόμη και σε διαφορετικούς αιώνες, συναντιούνται στις σελίδες του βιβλίου και παίρνουν μορφή χάρη στην καταπληκτική εικονογράφο Ρένια Μεταλληνού. Η καθεμία μάς αφηγείται τη ζωή της σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση: έτσι, η ηρωίδα ζωντανεύει, βγαίνει από τις σελίδες του βιβλίου, παύει να είναι μια χάρτινη φιγούρα. Μπαίνει σε διάλογο με τον αναγνώστη, εκφράζει τις σκέψεις, τα παράπονά της, τις επιτυχίες της – ακόμη-ακόμη, καυχιέται και για τις πονηριές της! Δημιουργείται λοιπόν ένα δίπολο χαρακτήρα-αναγνώστη αρκετά προσωπικό και σχεδόν συνωμοτικό. Στόχος είναι ο αναγνώστης να αισθανθεί τι περνούσε η κάθε ηρωίδα, πώς ζούσε. Ταυτόχρονα, θα διαχειριστεί την ιστορία της με το δικό του προσωπικό τρόπο, θα τη διυλίσει μέσα από το προσωπικό του πρίσμα, θα φανταστεί, θα συνεχίσει την ιστορία της με το μυαλό του. Τι να ένιωθε; Πώς σκεφτόταν; Τι συνέβη μετά;
Το βιβλίο δεν ακολουθεί χρονολογική σειρά αλλά θεματική τακτοποίηση: γυναίκες της εξουσίας, των γραμμάτων, της τέχνης και της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της στρατηγικής, γυναίκες πρωτοπόρες και επιδραστικές, γυναίκες από όλη τη Μεσόγειο. Κάθε αναγνώστης θα βρει σίγουρα μία τουλάχιστον προσωπικότητα που να τον συγκινήσει, λόγω κοινών ενδιαφερόντων ή/και κοινής πορείας. To βιβλίο είναι ιδανικό όχι μόνο για μικρούς αναγνώστες αλλά και για σχολεία αφού συνδυάζεται ιδανικά με διάφορες θεματικές ενότητες τάξεων του δημοτικού αλλά και του γυμνασίου. Συνοδεύεται από πακέτο δραστηριοτήτων για σχολικές τάξεις, διάφορες ηλικίες και θεματικές ενότητες – διαθέσιμο στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου.
Στις σελίδες του βιβλίου συναντάμε προσωπικότητες όπως η Αρχιδάμεια που έσωσε με πυγμή, ψυχραιμία και θάρρος τη Σπάρτη από τον Πύρρο, την πριγκίπισσα Κυνάνη που πολέμησε στα πεδία των μαχών και δίνει μια άλλη εικόνα για τις αρχαίες πριγκίπισσες, την Ασπασία που δίδαξε το Σωκράτη να ρητορεύει, την Αίλια Ευδοκία η οποία, αντιμέτωπη με την απόλυτη αδικία από την οικογένεια της, πάλεψε για τα δικαιώματα της και κατέληξε όχι μόνο να γίνεται αυτοκράτειρα του Βυζάντιου αλλά και να αφήνει πίσω της ουσιώδες έργο. Την πραγματική Σταχτοπούτα που ήταν φίλη του Αισώπου και τελικά έζησε το παραμύθι της στην Αίγυπτο, τις γυναίκες της οικογένειας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όλες τους εξαιρετικά ενδιαφέρουσες, τη Λάμια, που οραματίστηκε και δημιούργησε την πρώτη πινακοθήκη της ιστορίας, την Πραξιθέα που βάση κληρονομικού δικαιώματος στεκόταν ισάξια, μόνη εκείνη!, με τους Αθηναίους πολίτες, την Ύδνα που βοήθησε να βυθιστεί ο περσικός στόλος, τη Θεοφανώ που στάλθηκε νύφη στη Γερμανία κι άλλαξε τις τέχνες και την καθημερινότητα των Γερμανών, τη Θεμιστόκλεια που δίδαξε τον ίδιο τον Πυθαγόρα, τη Ρωμαία Φούλβια που τρομοκρατούσε Ρωμαίους αυτοκράτορες με τη δύναμη της, και τόσες άλλες! Η καθεμία με το δικό της τρόπο επηρέασε την ιστορία. Πρόκειται για ένα βιβλίο γνωριμίας με (ως επί το πλείστον) άγνωστες μα σπουδαίες προσωπικότητες, ένα μέσον αναγνώρισης πως υπάρχουν κι άλλες, πολύ γοητευτικές πτυχές της ιστορίας μας που δεν έχουμε ακόμη συναντήσει… και μαζί ένα βιβλίο ενδυνάμωσης όλων των παιδιών και ακόμα και μεγάλων που θα βρουν ενδιαφέρουσες ιστορίες και πληροφορίες μέσα στο βιβλίο μας, καθώς και μία προσωπικότητα που θα νιώσουν πιο κοντά τους, λόγω κοινών ενδιαφερόντων ή/και κοινής πορείας.
Τελικά, τα βιβλία και η λογοτεχνία επηρεάζουν τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Και ειδικά για τα παιδιά, οι ιστορίες με τις οποίες έρχονται σε επαφή επηρεάζουν τις ζωές τους και τον τρόπο σκέψης τους. Γι’ αυτό και η παιδική λογοτεχνία έχει σημασία για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους. Ένας διαφορετικός ήρωας, που δεν τον έχουν ξανασυναντήσει, μπορεί να φωτίσει ένα διαφορετικό μονοπάτι, να καλλιεργήσει τη φαντασία, την ενσυναίσθηση, την ιστορική κατανόηση. Η επαφή με την ιστορία συγκεκριμένα κρύβει πλείστα πλεονεκτήματα για τα παιδιά και τους εφήβους. Το παρελθόν πάντα συνδέεται με σαγήνη, και μπορεί να εμφυσήσει ενδιαφέρον για την ίδια την ιστορία, ευχαρίστηση που προέρχεται από το διάβασμα αλλά και διαγενεακές συνδέσεις αν μικροί και μεγάλοι μοιραστούν την εμπειρία.
Στόχος δεν είναι απλώς να “προσθέσουμε” γυναικείες παρουσίες στην αφήγηση, αλλά να αλλάξουμε τον τρόπο αφήγησης: να περάσουμε από το “ηρωικό” στο ανθρώπινο, από τη μονόφωνη ιστορία στη συλλογική μνήμη. Κάθε φορά που ένα παιδί —κορίτσι ή αγόρι— ανακαλύπτει την ιστορία μιας γυναίκας επιστήμονα, καλλιτέχνιδας ή βασίλισσας που τόλμησε να ξεπεράσει τα όρια της εποχής της, μαθαίνει κάτι πολύ βαθύτερο: ότι η ιστορία δεν είναι στατική, αλλά κάτι που συνεχίζουμε όλοι να γράφουμε. Πρόκειται για ένα βιβλίο ενδυνάμωσης μέσα από την ιστορία, εξίσου για αγόρια και κορίτσια – αλλά και για μεγάλους που σίγουρα θα βρουν ενδιαφέρουσες ιστορίες. Διαβάζοντας για ανθρώπους που διακρίθηκαν σε πολύ αντίξοες συνθήκες σε κάνει να πεις «άρα μπορώ κι εγώ να τα καταφέρω». Πριν την ιστορία είναι ο άνθρωπος: τόσο ο άνδρας όσο και η γυναίκα. Γνωρίζουμε πλέον πως και οι γυναίκες διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία με το δικό τους τρόπο. Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος για να τις τιμήσουμε από το να μάθουμε την ιστορία τους, να τις γνωρίσουμε, να τις μοιραστούμε με τη νεότερη γενιά.
Η Βασιλική Μαρκάκη είναι υποψήφια διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αιγαίου με αντικείμενο έρευνας το marketing των πωλητηρίων μουσείων. Ταυτόχρονα συνεργάζεται με διάφορους φορείς πολιτισμού ως σύμβουλος με αντικείμενο τη στρατηγική οργάνωση κύριων και συνοδευτικών εργασιών των μουσείων. Είναι μέλος του ΙΒΒΥ και της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς, αλλά κα του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων (ICOM). Από το 2017 έως το 2022 εργάστηκε στο μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ως συντονίστρια του προγράμματος eLearning του Μουσείου. Το 2015 μετακόμισε στις Βρυξέλλες, όπου εργάστηκε στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ιστορίας (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο-Βρυξέλλες), ως μέλος της ομάδας σχεδιασμού και προετοιμασίας του νέου μουσείου. Εκεί ανέλαβε το στρατηγικό σχεδιασμό των πρώτων εκπαιδευτικών προγραμμάτων του νέου μουσείου, για φυσικούς και online επισκέπτες. Για τέσσερα χρόνια (2011-2015) εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Τμήμα Έρευνας και Ανάπτυξης της Ελληνογερμανικής Αγωγής, για τη σύνδεση τυπικής και άτυπης μάθησης. Στο παρελθόν έχει συνεργαστεί με μουσεία Φυσικής Ιστορίας στην Αθήνα και το Λονδίνο, και με την Βρετανική Επιτροπή για την Επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα για την ομώνυμη εκστρατεία. Επιπλέον σχεδίασε για το Γραφείο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Ελλάδα εκπαιδευτικές δράσεις και πακέτα δραστηριοτήτων για σχολικές ομάδες και για οικογένειες. Έχει σπουδάσει Διεθνείς Σχέσεις και Ιστορία της Τέχνης στην Αθήνα. Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο Λονδίνο (City University), λαμβάνοντας το πρώτο της μεταπτυχιακό στην Πολιτιστική Διαχείριση (2006) και το δεύτερο στην Οργάνωση και Διοίκηση Μουσείων (2007). Έχει γράψει (7) βιβλία για παιδιά ενώ αναμένονται κι άλλα.
