Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας Σαράτσης Ιερός Ναός Αγίων Ιωάννου Δαμασκηνού, Βαρβάρας και Σοφίας, Δ.Ε.Νέας Ιωνίας Δ.Βόλου
Hσυχη Αναβίωση στο Ηνωμένο Βασίλειο, Σταθεροποίηση στις ΗΠΑ – Δείκτες, Μεθοδολογικά Όρια και Θεσμικές Προεκτάσεις
Εισαγωγή
Για περισσότερο από μία δεκαετία, η κυρίαρχη αφήγηση στις κοινωνικές επιστήμες περιέγραφε τη Generation Z ως τη λιγότερο θρησκευόμενη γενιά της σύγχρονης Δύσης. Η αύξηση των «χωρίς θρησκευτική ταυτότητα», η απομάκρυνση από τη θεσμική Εκκλησία και η μετατόπιση προς εξατομικευμένες μορφές πνευματικότητας θεωρούνταν μη αναστρέψιμες τάσεις. Ωστόσο, τα πλέον πρόσφατα δεδομένα από το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες σκιαγραφούν μια πιο σύνθετη εικόνα.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφονται ενδείξεις ουσιαστικής ανόδου της εκκλησιαστικής συμμετοχής νέων, ιδίως της ηλικιακής ομάδας 18–24. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, αν και δεν παρατηρείται αντίστοιχη αναβίωση, η μακροχρόνια πτωτική πορεία της θρησκευτικότητας φαίνεται να επιβραδύνεται. Το παρόν άρθρο επιχειρεί μια συγκριτική ανάλυση των δύο περιπτώσεων, εξετάζοντας δείκτες, ερμηνευτικά σχήματα και τις ευρύτερες θεσμικές και γεωπολιτικές προεκτάσεις.
Συγκριτικό Πλαίσιο: Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ
Η συζήτηση περί «επιστροφής στη θρησκεία» άνοιξε δυναμικά με τη δημοσίευση της έρευνας The Quiet Revival από τη Bible Society σε συνεργασία με τη YouGov. Η μελέτη, βασισμένη σε μεγάλο δείγμα ενηλίκων στην Αγγλία και την Ουαλία και σε σύγκριση με δεδομένα του 2018, κατέγραψε:
- σημαντική αύξηση της μηνιαίας εκκλησιαστικής συμμετοχής στους νέους 18–24 ετών,
- εντυπωσιακή άνοδο στους νέους άνδρες,
- αύξηση της αυτοαναφερόμενης πίστης στον Θεό,
- τάση αναζήτησης πιο δομημένων μορφών θρησκευτικής ζωής.
Η εικόνα αυτή περιγράφηκε ως «ήσυχη αναβίωση», όχι μαζική αλλά με σαφή στατιστική κατεύθυνση.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα ευρήματα του Pew Research Center δείχνουν διαφορετική δυναμική. Η χριστιανική ταυτότητα παραμένει πλειοψηφική στον γενικό πληθυσμό, αλλά χαμηλότερη στη Generation Z. Παρά ταύτα, μετά το 2020 παρατηρείται σταθεροποίηση σε δείκτες θρησκευτικής πράξης και προσευχής. Δεν πρόκειται για αναβίωση, αλλά για επιβράδυνση της αποσύνδεσης.
Η σύγκριση αναδεικνύει δύο διαφορετικά μοτίβα: άνοδος συμμετοχής στο βρετανικό πλαίσιο, σταθεροποίηση στο αμερικανικό.
Θρησκεία – Θρησκευτικότητα – Πνευματικότητα: Μια Αναγκαία Διάκριση
Για την ορθή ερμηνεία των δεδομένων απαιτείται σαφής εννοιολογική διάκριση.
Η θρησκεία αφορά τον θεσμικό και δογματικό πυρήνα.
Η θρησκευτικότητα αναφέρεται στη βιωματική και πρακτική συμμετοχή.
Η πνευματικότητα παραπέμπει στην υπαρξιακή αναζήτηση νοήματος, συχνά ανεξάρτητη από θεσμική ένταξη.
Η Generation Z εμφανίζει συχνά χαμηλότερη θεσμική ταύτιση, αλλά υψηλή πνευματική αναζήτηση. Το γεγονός αυτό εξηγεί γιατί οι δείκτες ταυτότητας, πίστης και πράξης δεν κινούνται πάντοτε παράλληλα.
Το ενδιάμεσο «θρησκευτικό οικοσύστημα»
Ανάμεσα στη θεσμική Εκκλησία και την κοινωνία αναπτύσσεται ένα ενδιάμεσο θρησκευτικό οικοσύστημα. Νεανικές ομάδες, faith-based οργανώσεις, εθελοντικές δράσεις, retreats και άτυπες κοινότητες λειτουργούν συχνά ως πρώτο σημείο επαφής των νέων με το θρησκευτικό βίωμα.
Για πολλούς νέους της Gen Z, η εμπειρία κοινότητας προηγείται της θεσμικής ένταξης. Η πίστη βιώνεται αρχικά ως σχέση και συμμετοχή και όχι ως τυπική υποχρέωση.
Συγκριτικός Πίνακας Δεικτών (Gen Z)
| Δείκτης | Ηνωμένο Βασίλειο | ΗΠΑ |
|---|---|---|
| Θρησκευτική ταυτότητα | Χαμηλή αλλά αυξανόμενη | Υψηλότερη συνολικά, χαμηλότερη στη Gen Z |
| Πίστη στον Θεό | Αύξηση στους 18–24 | Σχετική σταθερότητα |
| Μηνιαία συμμετοχή | Σημαντική άνοδος | Σταθεροποίηση |
| Νέοι άνδρες | Έντονη αύξηση | Υψηλότερη συμμετοχή σε ορισμένα δείγματα |
| Πνευματικότητα χωρίς ένταξη | Υψηλή | Πολύ υψηλή |
Μετανάστευση και Πολυπολιτισμικότητα
Ιδίως στο Ηνωμένο Βασίλειο, μέρος της αυξημένης συμμετοχής συνδέεται με μεταναστευτικές και πολυπολιτισμικές δυναμικές. Για νέους δεύτερης γενιάς, η θρησκεία λειτουργεί ως παράγοντας κοινωνικής συνοχής και ταυτότητας. Το στοιχείο αυτό δεν αναιρεί το φαινόμενο, αλλά το ερμηνεύει πληρέστερα.
Θρησκεία ως Ήπια Ισχύς
Η θρησκεία λειτουργεί διαχρονικά ως φορέας ήπιας ισχύος. Διαμορφώνει αξίες, παράγει κοινότητες εμπιστοσύνης και επηρεάζει κοινωνικές συμπεριφορές. Σε περιόδους κρίσης, μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική ανθεκτικότητα και τη συνοχή.
Ωστόσο, η ίδια αυτή δυναμική εγκυμονεί κινδύνους.
Επιρροή ή Χειραγώγηση;
Σε διεθνές επίπεδο, η αυξημένη πνευματική αναζήτηση των νέων μπορεί να καταστεί αντικείμενο πολιτικής και ιδεολογικής εργαλειοποίησης. Κράτη, κινήματα ή δρώντες ισχύος ενδέχεται να αξιοποιήσουν τη θρησκευτική ταυτότητα ως μέσο επιρροής, οδηγώντας σε πόλωση ή κατευθυνόμενη κινητοποίηση.
Η διάκριση μεταξύ θεμιτής ήπιας ισχύος και χειραγώγησης είναι κρίσιμη. Το ζήτημα δεν είναι η πίστη, αλλά η αδιαφανής εκμετάλλευσή της.
Μεθοδολογικό Πλαίσιο
- Διαφορετικά surveys χρησιμοποιούν διαφορετικούς δείκτες
- Online panels και τυχαία δείγματα δεν είναι ισοδύναμα
- Ηλικιακά εύρη ποικίλλουν
- Αυτοαναφορές εμπεριέχουν κοινωνική μεροληψία
Συνεπώς, τα συμπεράσματα αφορούν τάσεις και όχι τελεσίδικες μεταστροφές.
Θεσμικές και Πολιτικές Επιπτώσεις
Για την Εκκλησία:
Αυθεντικότητα, κοινότητα και νόημα υπερτερούν της επικοινωνιακής στρατηγικής.
Για τους Θεσμούς:
Οι θρησκευτικές κοινότητες λειτουργούν ως υποδομές κοινωνικής συνοχής, όχι ως εργαλεία ελέγχου.
Για την πολιτιστική και θρησκευτική διπλωματία:
Η νεανική πνευματική αναζήτηση αποτελεί δίαυλο ήπιας ισχύος. Όταν κατευθύνεται με διαφάνεια, σταθεροποιεί· όταν εργαλειοποιείται, αποσταθεροποιεί.
Συμπέρασμα
Η Generation Z δεν «επιστρέφει» μαζικά στη θρησκεία, αλλά ούτε απομακρύνεται γραμμικά. Το φαινόμενο είναι πολυκεντρικό και απαιτεί νηφάλια ανάγνωση. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν αυξάνονται οι δείκτες, αλλά πώς διαχειριζόμαστε την πνευματική αναζήτηση των νέων: ως χώρο ελευθερίας και νοήματος ή ως πεδίο επιρροής.
Βιβλιογραφία
Πρωτογενείς Εμπειρικές Έρευνες
Bible Society. The Quiet Revival: Gen Z Leads Rise in Church Attendance. Swindon: Bible Society, 2025.
YouGov. Religion and Belief in Britain: Survey Data 2018–2024. London: YouGov, 2024.
Pew Research Center. Religious Landscape Study: Executive Summary. Washington, DC: Pew Research Center, 2025.
Public Religion Research Institute (PRRI). Generation Z Fact Sheet. Washington, DC: PRRI, 2024.
Barna Group. Young Adults Lead Resurgence in Church Attendance. Ventura, CA: Barna Group, 2025.
Ευρωπαϊκές Συγκριτικές Βάσεις Δεδομένων
European Social Survey. ESS Round 10–11 Data Documentation. London: ESS ERIC, 2023–2024.
European Values Study. European Values Study 2017–2022: Integrated Dataset. Cologne: EVS Foundation, 2022.
European Commission. Eurobarometer Surveys on Social and Cultural Values. Brussels: European Commission, 2023.
Δευτερογενής Ανάλυση & Δημοσιογραφικές Πηγές
Reuters. “Catholicism Spreads among Young Britons Longing for Something Deeper.” May 7, 2025.
The Economist. “Why Young People Are Rethinking Religion.” London, 2024.
The Guardian. “Is There Really a Religious Revival among Gen Z?” London, 2025.
Θεωρητικό Πλαίσιο – Θρησκεία, Πολιτική και Ήπια Ισχύς
Nye, Joseph S. Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: PublicAffairs, 2004.
Fox, Jonathan. An Introduction to Religion and Politics. London: Routledge, 2018.
Haynes, Jeffrey. Religion in Global Politics. 2nd ed. London: Routledge, 2013.
Berger, Peter L. The Many Altars of Modernity: Toward a Paradigm for Religion in a Pluralist Age. Boston: De Gruyter, 2014.
Casanova, José. Public Religions in the Modern World. Chicago: University of Chicago Press, 1994.
Νεανική Θρησκευτικότητα & Μεθοδολογία
Voas, David, and Alasdair Crockett. “Religion in Britain: Neither Believing nor Belonging.” Sociology 39, no. 1 (2005): 11–28.
Smith, Christian, and Melinda Lundquist Denton. Soul Searching: The Religious and Spiritual Lives of American Teenagers. Oxford: Oxford University Press, 2005.
