Νίκου Μαρκάτου, Ομοτ.Καθηγητή ΕΜΠ, π.Πρύτανη, Γ.Γ.Ευρωπαικής Ένωσης Ομότιμων Καθηγητών
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου η πολιτική υποκρισία γίνεται τόσο κραυγαλέα ώστε ακόμη και οι πρωταγωνιστές της αναγκάζονται να την ομολογήσουν. Η πρόσφατη παρέμβαση του πρώην ύπατου εκπροσώπου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εξωτερική πολιτική, Τζόζεπ Μπορέλ, είναι μια τέτοια στιγμή. Με σπάνια ειλικρίνεια, ο Μπορέλ χαρακτήρισε τον πόλεμο των ΗΠΑ κατά του Ιράν «παράνομο βάσει του διεθνούς δικαίου» και κατήγγειλε ότι δεν υφίσταται καμία άμεση απειλή που να τον δικαιολογεί.
Η δήλωση αυτή δεν είναι μια ακόμη διπλωματική παρατήρηση. Είναι μια κατηγορία. Και η κατηγορία αυτή στρέφεται όχι μόνο προς την Ουάσιγκτον αλλά και προς τις ίδιες τις ευρωπαϊκές ηγεσίες που σιωπούν.
Διότι το ερώτημα δεν είναι μόνο τι κάνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί η Ευρώπη αποδέχεται, σχεδόν μοιρολατρικά, μια διεθνή πολιτική όπου το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά και όπου οι στρατιωτικές επεμβάσεις βαφτίζονται «προληπτική άμυνα».
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η κριτική του Μπορέλ προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Σύμφωνα με τον ίδιο, η φον ντερ Λάιεν υπερβαίνει συστηματικά τις αρμοδιότητές της επιχειρώντας να ασκήσει εξωτερική πολιτική. Οι ευρωπαϊκές συνθήκες είναι σαφείς: η εξωτερική πολιτική της Ένωσης ανήκει στα κράτη-μέλη και στον ύπατο εκπρόσωπο. Όταν όμως οι θεσμοί παραβιάζουν οι ίδιοι τους κανόνες που υποτίθεται ότι υπηρετούν, τότε δεν έχουμε απλώς θεσμική ασάφεια. Έχουμε πολιτική αυθαιρεσία.
Αλλά η θεσμική υπέρβαση δεν είναι το πιο σοβαρό πρόβλημα. Το πραγματικό ζήτημα είναι η κατεύθυνση αυτής της πολιτικής. Ο Μπορέλ μίλησε χωρίς περιστροφές για «συστηματική μεροληψία υπέρ των ΗΠΑ και του Ισραήλ». Πρόκειται για μια διατύπωση που, αν την είχε εκφράσει ένας απλός αναλυτής, θα περνούσε ίσως απαρατήρητη. Όταν όμως προέρχεται από τον άνθρωπο που μέχρι χθες ήταν ο κορυφαίος διπλωμάτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποκτά άλλη βαρύτητα.
Η πραγματικότητα είναι απλή και ενοχλητική: η Ευρώπη πληρώνει το κόστος των γεωπολιτικών συγκρούσεων χωρίς να διαμορφώνει τις αποφάσεις που τις προκαλούν. Οι τιμές της ενέργειας εκτοξεύονται, οι οικονομίες πιέζονται και οι ευρωπαϊκές κοινωνίες καλούνται να διαχειριστούν τις συνέπειες. Την ίδια στιγμή, στην Ουάσιγκτον ο «πρόεδρος» των ΗΠΑ Ντόναλτ Τράμπ καυχιέται ότι η κρίση είναι «καλή για τις Ηνωμένες Πολιτείες», επειδή οι ΗΠΑ είναι πλέον μεγάλος εξαγωγέας ενέργειας.
Με άλλα λόγια, η Ευρώπη πληρώνει τον λογαριασμό μιας στρατηγικής που δεν σχεδιάζει.
Και σαν να μην έφτανε αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιμένει να παρουσιάζεται ως «παγκόσμια δύναμη κανόνων». Πώς όμως μπορεί να διεκδικεί κανείς τέτοιο ρόλο όταν οι κανόνες εφαρμόζονται κατά το δοκούν; Όταν καταδικάζεις – και σωστά – την παραβίαση του διεθνούς δικαίου από τη Ρωσία αλλά διστάζεις να χρησιμοποιήσεις την ίδια γλώσσα όταν οι παραβιάσεις προέρχονται από συμμάχους σου, τότε δεν υπερασπίζεσαι το διεθνές δίκαιο. Υπερασπίζεσαι απλώς τις πολιτικές σου προτιμήσεις.
Ο Μπορέλ κάλεσε τη διάδοχό του, Κάγια Κάλας, να μιλήσει με την ίδια σαφήνεια για όλες τις παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, είτε αυτές προέρχονται από τη Ρωσία, είτε από το Ισραήλ, είτε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Διαφορετικά – προειδοποίησε – η αξιοπιστία της Ευρώπης θα καταρρεύσει.
Η προειδοποίηση αυτή δεν είναι υπερβολική. Είναι απλώς ρεαλιστική.
Στο μεταξύ, οι πολιτικές εντάσεις στο εσωτερικό της Ευρώπης αυξάνονται. Ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Πέντρο Σάντζεζ, έχει υιοθετήσει σαφώς πιο επικριτική στάση απέναντι στις αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η σύγκρουση αυτή αποκαλύπτει ένα βαθύτερο ρήγμα: μια Ευρώπη διχασμένη ανάμεσα στην επιθυμία για στρατηγική αυτονομία και στον φόβο να απομακρυνθεί από την αμερικανική ομπρέλα.
Το αποτέλεσμα είναι μια πολιτική παράλυση. Η Ευρώπη μιλά για «στρατηγική αυτονομία» αλλά συμπεριφέρεται σαν γεωπολιτικός δορυφόρος.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα. Δεν πρόκειται μόνο για διπλωματική αδυναμία. Πρόκειται για κρίση πολιτικής βούλησης. Μια ήπειρος που υπερηφανεύεται για την ιστορία της, τον πολιτισμό της και τις δημοκρατικές της αξίες εμφανίζεται ανίκανη να διαμορφώσει μια ανεξάρτητη φωνή στο διεθνές σύστημα.
Αν αυτή η κατάσταση συνεχιστεί, η Ευρωπαϊκή Ένωση κινδυνεύει να μετατραπεί σε κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που οραματίστηκαν οι ιδρυτές της: όχι σε δύναμη ειρήνης και δικαίου αλλά σε θεσμικό παρακολούθημα των αποφάσεων άλλων.
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια επιλογή που δεν μπορεί πλέον να αναβάλει. Ή θα αποκτήσει το θάρρος να υπερασπιστεί πραγματικά τις αρχές που επικαλείται – το διεθνές δίκαιο, την πολυμέρεια, την πολιτική ανεξαρτησία – ή θα συνεχίσει να κρύβεται πίσω από διπλωματικές διατυπώσεις ενώ οι αποφάσεις λαμβάνονται αλλού.
Στην ιστορία των ηπείρων, η απώλεια της πολιτικής βούλησης είναι το πρώτο στάδιο της γεωπολιτικής παρακμής.
Και η Ευρώπη, αν δεν προσέξει, βαδίζει ήδη σε αυτόν τον δρόμο.
