Δημητρούλια, Τ., Γούτσος, Δ. & Φραγκάκη, Γ. 2024. Εισαγωγή στις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες: Ένας πρακτικός οδηγός. Αθήνα: Καρδαμίτσα. Β’ έκδοση εμπλουτισμένη
Τις τελευταίες δεκαετίες οι ανθρωπιστικές επιστήμες έχουν γίνει συνώνυμο της κρίσης στον ακαδημαϊκό χώρο, καθώς υποχρηματοδοτούνται και συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον όλο και λιγότερων φοιτητών και ερευνητών που προσανατολίζονται στην περίφημη εκπαίδευση STEM, δηλαδή στις φυσικές επιστήμες, την τεχνολογία, την επιστήμη των μηχανικών και τα μαθηματικά. Υπάρχει μέλλον για τις επιστήμες που μελετούν τα γράμματα, τις τέχνες, την ιστορία, τα δημιουργήματα του ανθρώπου στην εποχή που κυριαρχείται από τις μηχανές; Μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να αντικαταστήσει την ανθρώπινη ή έρχεται για να τη συμπληρώσει;
Μια σημαντική απάντηση στα ερωτήματα αυτά προσφέρουν εδώ και αρκετά χρόνια οι Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες (Digital Humanities), που έχουν πλέον θεσμοθετηθεί σε διάφορους γλωσσικούς και πολιτισμικούς χώρους, με συνέδρια, περιοδικά, εκδοτικές σειρές και προγράμματα σπουδών, ως ένα διεπιστημονικό πεδίο που, με κριτικό τρόπο, κριτικά, συνδυάζει τις τεχνολογικές εφαρμογές με τις ανθρωπιστικές, κοινωνικές επιστήμες και τις τέχνες. Οι ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες είναι μια περιοχή επιστημονικής δραστηριότητας στο σημείο τομής των υπολογιστικών ή ψηφιακών τεχνολογιών και των κλάδων των ανθρωπιστικών επιστημών. Το τελευταίο διάστημα, συγκροτείται σταδιακά και στη χώρα μας μια ερευνητική κοινότητα στο πεδίο αυτό, με τη δική της ιστορία και παράδοση, που συνδέεται αφενός με την έρευνα στη γλωσσική τεχνολογία και αφετέρου με εθνικές υποδομές όπως το Απολλωνίς, που υποστηρίζει και προωθεί τις ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες και τέχνες και τη γλωσσική τεχνολογία και καινοτομία.
Την πρώτη στα ελληνικά εκτεταμένη και πρακτική εισαγωγή στο πεδίο των ψηφιακών ανθρωπιστικών επιστημών αποτελεί το βιβλίο Εισαγωγή στις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες: Ένας πρακτικός οδηγός της Τιτίκας Δημητρούλια, του Διονύση Γούτσου και της Γεωργίας Φραγκάκη, που επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις Καρδαμίτσα το 2024 σε δεύτερη, εμπλουτισμένη έκδοση. Πρόκειται για ένα εισαγωγικό αλλά περιεκτικό εγχειρίδιο με πρακτικό προσανατολισμό, που μπορεί να πλαισιώσει τόσο τις διδακτικές προσεγγίσεις όσο και τις ερευνητικές εφαρμογές των ψηφιακών ανθρωπιστικών επιστημών με όρους της ελληνικής πραγματικότητας. Ο προσανατολισμός του συνδέεται με την παραδοχή ότι η φύση της ψηφιακότητας επιτάσσει την εστίαση στην πράξη, αλλά η πράξη προϋποθέτει τόσο τη θεωρία όσο και –κυρίως– τον κριτικό αναστοχασμό για τις μεθόδους και τις πρακτικές που ακολουθούνται στο πεδίο και συνδέονται με ερμηνευτικά, αλλά και πολιτικά, ηθικά και δεοντολογικά ζητήματα. Έτσι, ενώ αποτελεί ένα εγχειρίδιο που έχει σκοπό να χρησιμοποιηθεί στην πράξη από όσους και όσες θέλουν να ερευνήσουν πιο συστηματικά τον χώρο, δεν αποφεύγει να συζητήσει κρίσιμα ζητήματα που αναδύονται στη σχέση μας με τις ψηφιακές τεχνολογίες.
Το βιβλίο είναι καταστάλαγμα της έρευνα των συγγραφέων, τις συνεργασίες, τη διδακτική εμπειρία σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά συναφή μαθήματα και τη συμμετοχή τους σε ερευνητικά προγράμματα και συμπληρώνει δύο σχετικά εγχειρίδια για τις Ψηφιακές λογοτεχνικές σπουδές (Δημητρούλια & Τικτοπούλου 2015) και τη Γλωσσολογία σωμάτων κειμένων (Γούτσος & Φραγκάκη 2015), που είναι ελεύθερα διαθέσιμα και μπορούν να συνοδεύσουν την ανάγνωσή του. Εκκινεί από μια εννοιολογική και ιστορική προσέγγιση στις ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες, που αναλύει τους βασικούς όρους και ορισμούς και κάνει μια αναδρομή στην ιστορία του πεδίου. Στη συνέχεια παρουσιάζει τα ψηφιακά έργα που βρίσκονται στην καρδιά των ψηφιακών ανθρωπιστικών επιστημών και καθοδηγεί προσεκτικά τους αναγνώστες/τις αναγνώστριες στις βασικές επιστημονικές αρχές, τη μεθοδολογία και τις βασικές δραστηριότητες στη δημιουργία ψηφιακών έργων, τονίζοντας ότι αποτελούν συλλογικά έργα, που απαιτούν τη συνεργασία ερευνητών με διαφορετικές δεξιότητες από τον προγραμματισμό, τον σχεδιασμό βάσεων δεδομένων έως την οπτικοποίηση, την ανάλυση κειμένων, την ανάλυση λόγου, την ηθική και δεοντολογία κ.λπ.
Ψηφιακά έργα στα ελληνικά είναι, για παράδειγμα, η Ανεμόσκαλα, που δίνει πρόσβαση στο ποιητικό έργο σημαντικών Ελλήνων ποιητών του 19ου και 20ού αιώνα, το Εικονικό μουσείο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, το έργο Travelogues-Με το βλέμμα των περιηγητών του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη, το Ψηφιακό αρχείο 1821 με έγγραφα, εκθέματα και χάρτες από την ελληνική επανάσταση, το Διαχρονικό σώμα ελληνικών κειμένων του 20ού αιώνα, που περιλαμβάνει περίπου 4 εκατομμύρια λέξεις από μια ποικιλία κειμενικών ειδών (κινηματογραφικά επίκαιρα, δημόσιες ομιλίες, σενάρια ταινιών, λογοτεχνικά κείμενα, στίχους τραγουδιών, ιδιωτικές επιστολές κ.λπ.) από το 1900 έως το 1989, κ.ά. Πολλά από αυτά τα έργα παρουσιάζονται αναλυτικά στο τέλος του βιβλίου έτσι ώστε η θεωρητική συζήτηση να συνδέεται με μια λεπτομερή απεικόνιση του πώς οι επιστημονικές αρχές και μέθοδοι μπορούν να εφαρμοστούν στην πράξη έτσι ώστε η έρευνα να ανοίγεται σε ένα ευρύ κοινό και να προσελκύει το ενδιαφέρον όλων όσων έχουν πρόσβαση στον κόσμο του διαδικτύου.
Σε όλες τις προσεγγίσεις που ακολουθούνται στις ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες τα υλικά είναι στο επίκεντρο, μαζί με τα ψηφιακά εργαλεία τα οποία χρησιμοποιούνται στην επεξεργασία και την παρουσίασή τους. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα υλικά αυτά, που δεν είναι άλλο από τα ψηφιακά και ψηφιοποιημένα δεδομένα όπως ψηφιακές φωτογραφίες, έγγραφα, περιεχόμενο από τον Παγκόσμιο Ιστό, ψηφιακά χειρόγραφα, ηλεκτρονικοί φάκελοι και αρχεία, στατικά ή δυναμικά σύνολα δεδομένων, που αυξάνουν στον χρόνο, ψηφιακή τέχνη, δημοσιεύσεις σε ψηφιακά μέσα (μουσική σε CD, ταινίες σε DVD, βιντεοπαιχνίδια) κ.ά. Αναλύεται επίσης η διαδικασία της ψηφιοποίησης και της μοντελοποίησης των δεδομένων, που αποτελούν τα απαραίτητα βήματα για τη συγκρότηση κάθε ψηφιακού έργου. Στο τέταρτο κεφάλαιο προσφέρονται βασικά στοιχεία για τη μοντελοποίηση που αφορά τα συστήματα οργάνωσης της γνώσης, τόσο ως σχήματα οργάνωσης όλων των γνώσεων ενός πολιτισμού όσο και ως ειδικότερες διαδικασίες διαχείρισης των πληροφοριών σε μεταδεδομένα και σχήματα μεταδεδομένων. Το επόμενο κεφάλαιο προχωρά εις βάθος παρουσιάζοντας δύο βασικά οργανωτικά σχήματα, τις γλώσσες σήμανσης και τις βάσεις δεδομένων, με συγκεκριμένες οδηγίες για την απεικόνισή τους στον υπολογιστή με τη μορφή κώδικα.
Τα επόμενα τρία κεφάλαια επικεντρώνονται στα κειμενικά δεδομένα, τα οποία αποτελούν το πιο διαδεδομένο και βασικότερο είδος δεδομένων, που με τη μια ή την άλλη μορφή δεν απουσιάζει από κανένα ψηφιακό έργο. Αναλύονται με προσοχή και λεπτομέρειες τα σώματα κειμένων, οι εκτεταμένες δηλαδή συλλογές κειμενικών δεδομένων, με μια σύντομη ιστορική αναδρομή στη χρήση τους εντός και εκτός γλωσσολογίας, ενώ με συγκεκριμένα παραδείγματα παρουσιάζεται ο σχεδιασμός και η συγκρότησή τους έτσι ώστε να είναι σαφές σε όσους και όσες ενδιαφέρονται πώς μπορούν να δημιουργήσουν το δικό τους σώμα κειμένων. Ταυτόχρονα, αναλύονται παραδείγματα από ήδη συγκροτημένα σώματα κειμένων και δίνονται οδηγίες για ελεύθερα λογισμικά ανάλυσης σωμάτων κειμένων με στόχο την εξόρυξη δεδομένων, δηλαδή την ανάλυση (μαζικών, κυρίως) ψηφιακών δεδομένων για την εξαγωγή πληροφοριών από αυτά. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα εργαλεία που δρουν επικουρικά στην κειμενική ανάλυση και προέρχονται από το πεδίο της Επεξεργασίας Φυσικής Γλώσσας ή της υπολογιστικής γλωσσολογίας.
Τέλος, στα κεφάλαια 9 και 10 γίνεται εκτεταμένη συζήτηση για την παρουσίαση και διατήρηση των ψηφιακών έργων, που περιλαμβάνει και την οπτικοποίηση των πληροφοριών, στάδια που είναι απαραίτητα σε κάθε ψηφιακό έργο και ολοκληρώνουν την οργάνωση και συστηματοποίηση των δεδομένων. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι το βιβλίο διανθίζεται με έγχρωμες εικόνες, διαγράμματα και πίνακες με άψογη εμφάνιση, που καθιστούν κατανοητό το περιεχόμενο και κατευθύνουν τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες με πρακτικό τρόπο. Εξίσου σημαντικές είναι οι δραστηριότητες επέκτασης σε κάθε κεφάλαιο με τις οποίες προεκτείνεται η συζήτηση και τίθενται ερωτήματα για περαιτέρω επεξεργασία.
Το βιβλίο Εισαγωγή στις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες: Ένας πρακτικός οδηγός συστηματοποιεί με έναν τρόπο προσιτό στο ευρύτερο κοινό ένα τεράστιο πεδίο που έχει αρχίσει να προβάλλεται όλο και περισσότερο στη χώρα μας τόσο στον ακαδημαϊκό χώρο όσο και στον ευρύτερη κοινότητα που ασχολείται με τη γλώσσα, τον πολιτισμό, την ιστορία, την αρχαιολογία, τις τέχνες, τις κοινωνικές επιστήμες κ.λπ. Αποτελεί το απαραίτητο εγχειρίδιο στα ελληνικά για οποιαδήποτε σοβαρή ενασχόληση με τις ψηφιακές ανθρωπιστικές σπουδές, αλλά και μια προσιτή εισαγωγή για το αναγνωστικό κοινό στον σχετικά ανεξερεύνητο, αλλά συναρπαστικό «θαυμαστό καινούργιο κόσμο» της ψηφιακής εποχής.
Η Τιτίκα Δημητρούλια είναι Καθηγήτρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ και Διευθύντρια του μεταπτυχιακού προγράμματος «Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες: μέθοδοι, εργαλεία, πρακτικές» του ΕΑΠ, ο Διονύσης Γούτσος είναι Καθηγητής Κειμενογλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του ΕΚΠΑ και η Γεωργία Φραγκάκη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου
