Το μέλλον προδιαγράφεται ως μια διαρκής, χαμηλής έντασης σύγκρουση, όπου η κυριαρχία θα είναι μια έννοια σχετική και η εσωτερική σταθερότητα το πρώτο θύμα του ανταγωνισμού των γιγάντων.
Η εποχή της μεταψυχροπολεμικής αισιοδοξίας, όπου η παγκοσμιοποίηση θεωρείτο εγγύηση ειρήνης, έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Οι κορυφαίοι γεωστρατηγικοί αναλυτές στις ΗΠΑ και την Ευρώπη προειδοποιούν πλέον για μια νέα, πιο σκοτεινή φάση του διεθνούς ανταγωνισμού.
Σε αυτό το νέο σκηνικό, οι μεγάλες δυνάμεις δεν αρκούνται απλώς στο να μετακινούν στρατιωτικές μονάδες στη σκακιέρα· επιχειρούν να επανασχεδιάσουν τον παγκόσμιο χάρτη μέσω «αόρατων» αλλά καταστροφικών επεμβάσεων στο εσωτερικό κυρίαρχων κρατών.
Οι εκτιμήσεις για το εγγύς μέλλον είναι δυσοίωνες. Η σύγκρουση δεν αφορά πλέον μόνο εδάφη, αλλά τον έλεγχο των κρίσιμων υποδομών, της πληροφορίας, της οικονομίας και, τελικά, της ίδιας της πολιτικής βούλησης των εθνών.
Η εργαλειοποίηση της αλληλεξάρτησης
Μία από τις πιο ανησυχητικές τάσεις που καταγράφουν αναλυτές στο Foreign Affairs και το Foreign Policy είναι η «εργαλειοποίηση της αλληλεξάρτησης» (weaponization of interdependence). Οι μεγάλες δυνάμεις -κυρίως οι ΗΠΑ και η Κίνα- χρησιμοποιούν πλέον το εμπόριο, την τεχνολογία και τα χρηματοοικονομικά δίκτυα ως όπλα μαζικής πίεσης.
Στο εγγύς μέλλον, οι επεμβάσεις στο εσωτερικό άλλων χωρών θα λαμβάνουν συχνά τη μορφή οικονομικού στραγγαλισμού. Η πρόσβαση σε κρίσιμες τεχνολογίες (όπως οι ημιαγωγοί και η τεχνητή νοημοσύνη) ή σε σπάνιες γαίες θα χρησιμοποιείται εκβιαστικά για την επιβολή πολιτικών αλλαγών.
Δεν θα χρειάζεται να βομβαρδιστεί μια χώρα για να γονατίσει· αρκεί να αποκλειστεί από τις αλυσίδες εφοδιασμού ή να δεχθεί κυβερνοεπιθέσεις στο τραπεζικό της σύστημα. Η έννοια της εθνικής κυριαρχίας διαβρώνεται, καθώς οι αποφάσεις για το εσωτερικό μιας χώρας υπαγορεύονται από την ανάγκη οικονομικής επιβίωσης απέναντι σε έναν έξωθεν ηγεμόνα.
Ο νέος παγκόσμιος χάρτης που σχεδιάζουν οι μεγάλες δυνάμεις δεν ορίζεται από σύνορα γραμμένα με μελάνι
Ίσως η πιο ύπουλη μορφή μελλοντικής επέμβασης, όπως τονίζεται σε εκθέσεις του Atlantic Council και του RAND Corporation, είναι ο λεγόμενος «γνωστικός πόλεμος» (cognitive warfare). Ο στόχος εδώ δεν είναι η κατάληψη εδάφους, αλλά η κατάληψη του μυαλού των πολιτών.
Μέσω της χρήσης προηγμένης τεχνητής νοημοσύνης (AI), deepfakes και αλγοριθμικής χειραγώγης, οι μεγάλες δυνάμεις έχουν πλέον τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν άμεσα στις εκλογικές διαδικασίες και την κοινωνική συνοχή αντίπαλων ή ουδέτερων κρατών.
Οι αναλυτές προβλέπουν ότι τα επόμενα χρόνια θα δούμε κύματα κατευθυνόμενης παραπληροφόρησης που θα στοχεύουν στην υποκίνηση εμφυλίων ταραχών, στην απονομιμοποίηση εκλεγμένων κυβερνήσεων και στην ενίσχυση ακραίων πόλων.
Η επέμβαση αυτή είναι «αόρατη». Ένα κράτος μπορεί να βυθιστεί στο χάος χωρίς να περάσει ούτε ένας ξένος στρατιώτης τα σύνορά του, απλώς και μόνο επειδή μια ξένη δύναμη κατάφερε να οξύνει τις εσωτερικές του αντιθέσεις σε βαθμό ρήξης. Αυτή είναι η νέα στρατηγική αποσταθεροποίησης: η μετατροπή της κοινωνίας ενός κράτους-στόχου σε όπλο εναντίον του εαυτού της.
Οι νέες «γκρίζες ζώνες»
Γεωστρατηγικά, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται ραγδαία στον λεγόμενο «Παγκόσμιο Νότο» (Αφρική, Λατινική Αμερική, Νοτιοανατολική Ασία). Σύμφωνα με τον Economist, εκεί θα διεξαχθούν οι σκληρότερες μάχες επιρροής. Ωστόσο, οι επεμβάσεις αυτές δεν θα θυμίζουν την αποικιοκρατία του 19ου αιώνα, αλλά μια μορφή «νεο-φεουδαρχίας».
Οι μεγάλες δυνάμεις προσφέρουν υποδομές, δάνεια και ψηφιακές υπηρεσίες με αντάλλαγμα την αποκλειστική πρόσβαση σε πόρους και, κυρίως, την πολιτική ευθυγράμμιση. Η Κίνα, μέσω της πρωτοβουλίας «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» (BRI), και η Δύση, μέσω νέων σχημάτων συνεργασίας, ανταγωνίζονται για το ποιος θα γράψει τους κανόνες λειτουργίας αυτών των κοινωνιών.
Οι επεμβάσεις εδώ αφορούν την επιβολή τεχνολογικών προτύπων (π.χ. ποιος ελέγχει τα δίκτυα 5G/6G) και τη δημιουργία εξαρτήσεων χρέους που μετατρέπουν κυρίαρχα κράτη σε κράτη-πελάτες.
Επιπλέον, οι «γκρίζες ζώνες» πολλαπλασιάζονται. Ιδιωτικοί στρατοί (τύπου Wagner), μισθοφόροι του κυβερνοχώρου και παραστρατιωτικές ομάδες χρησιμοποιούνται όλο και συχνότερα για να κάνουν τη «βρώμικη δουλειά» χωρίς να υπάρχει επίσημη κρατική ανάμειξη.
Αυτό επιτρέπει στις μεγάλες δυνάμεις να επεμβαίνουν στρατιωτικά και πολιτικά, διατηρώντας ταυτόχρονα τη δυνατότητα εύλογης άρνησης (plausible deniability).
Τέλος, μια νέα και εξαιρετικά ανησυχητική διάσταση που αναδεικνύουν ινστιτούτα όπως το Carnegie Endowment, είναι η γεωπολιτική της κλιματικής αλλαγής. Καθώς η κλιματική κρίση επιδεινώνεται, οι μεγάλες δυνάμεις ενδέχεται να επέμβουν σε χώρες που κατέχουν κρίσιμους πόρους (όπως νερό ή καλλιεργήσιμη γη) ή να επιβάλλουν «πράσινους» δασμούς και κυρώσεις για να καταστρέψουν οικονομικά τους ανταγωνιστές τους υπό το πρόσχημα της περιβαλλοντικής προστασίας.
Επιπλέον, η τεχνολογία της γεωμηχανικής -η τεχνητή παρέμβαση στο κλίμα- αρχίζει να συζητείται ως πιθανό πεδίο σύγκρουσης. Η μονομερής απόφαση μιας υπερδύναμης να αλλοιώσει το κλίμα για δικό της όφελος θα μπορούσε να προκαλέσει καταστροφές σε άλλες περιοχές του πλανήτη, αποτελώντας την απόλυτη μορφή εξωεδαφικής επέμβασης.
Ένας κόσμος χωρίς κανόνες
Ο νέος παγκόσμιος χάρτης που σχεδιάζουν οι μεγάλες δυνάμεις δεν ορίζεται από σύνορα γραμμένα με μελάνι, αλλά από σφαίρες επιρροής οριοθετημένες με δεδομένα (data), χρέος και ψυχολογικές επιχειρήσεις.
Οι προβλέψεις είναι δυσοίωνες διότι το διεθνές δίκαιο και οι πολυμερείς οργανισμοί (όπως ο ΟΗΕ) αδυνατούν να ρυθμίσουν αυτές τις νέες μορφές επέμβασης. Σε έναν κόσμο όπου το «όπλο» μπορεί να είναι ένα tweet, μια επενδυτική συμφωνία ή ένας ιός λογισμικού, τα μικρότερα και μεσαία κράτη βρίσκονται εξαιρετικά ευάλωτα.
Το μέλλον προδιαγράφεται ως μια διαρκής, χαμηλής έντασης σύγκρουση, όπου η κυριαρχία θα είναι μια έννοια σχετική και η εσωτερική σταθερότητα το πρώτο θύμα του ανταγωνισμού των γιγάντων.
