Του Κώστα Παππά
Το διεθνές δίκαιο και η διεθνής νομιμότητα συχνά προβάλλονται ως τα θεμέλια της παγκόσμιας τάξης. Υποτίθεται ότι οι κρατικές συμπεριφορές καθοδηγούνται από κανόνες που διασφαλίζουν την ειρήνη, την ασφάλεια και την ισότητα μεταξύ των κρατών. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σκληρή: η ιστορία δείχνει ότι το δίκιο των ισχυρών κυριαρχεί συστηματικά, και οι διεθνείς κανόνες λειτουργούν συχνά περισσότερο ως κουρελού που καλύπτει τις πράξεις των ισχυρών παρά ως πραγματικός περιορισμός της εξουσίας τους.
Από τον πόλεμο της Κριμαίας τον 19ο αιώνα μέχρι τις πρόσφατες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, οι ισχυρές δυνάμεις κατά κανόνα αγνοούν ή παρακάμπτουν τους διεθνείς κανόνες όταν τα συμφέροντά τους το απαιτούν. Ο ΟΗΕ, το Διεθνές Δικαστήριο και άλλοι διεθνείς οργανισμοί λειτουργούν κυρίως ως σκηνικό για τα μάτια του κόσμου: οι αποφάσεις τους και οι καταδίκες συχνά μένουν στα χαρτιά ή χρησιμοποιούνται επιλεκτικά, ανάλογα με τα γεωπολιτικά συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων. Όταν οι ισχυροί επιδιώκουν να επηρεάσουν την παγκόσμια πολιτική, η ρητορική περί δικαίου και νομιμότητας γίνεται απλώς εργαλείο εντυπωσιασμού και όχι πραγματική ρήτρα δέσμευσης.
Ακόμη και όσοι πιστεύουν ότι κάποτε υπήρχε μια κάποια τήρηση των διαδικασιών, θα πρέπει να παραδεχτούν ότι αυτό συνέβαινε κυρίως για λόγους συμβολισμού και όχι ουσίας. Οι αποφάσεις για καταδίκες, κυρώσεις ή στρατιωτικές επεμβάσεις συνδέονταν πάντα με τα συμφέροντα των ισχυρών. Ο “διεθνής νόμος” ήταν και παραμένει, στην ουσία, ένας χάρτης που καθορίζει ποιος έχει τη δύναμη να επιβάλει τη βούλησή του.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι μικρότερες χώρες καλό θα ήταν να μην χάνουν χρόνο με αυταπάτες. Ο κυνισμός των ισχυρών δεν είναι κάτι που μπορεί κανείς να ανατρέψει εύκολα· μπορείς να τον επικρίνεις, να τον καταγγείλεις, αλλά η πραγματική εξουσία παραμένει στα χέρια όσων διαθέτουν στρατιωτική, οικονομική ή πολιτική ισχύ. Ο κόσμος γίνεται ολοένα και πιο κυνικός, και οι μικροί παίκτες στο διεθνές σκηνικό χρειάζεται να είναι ρεαλιστές: η επιβίωση και η προστασία των συμφερόντων τους απαιτεί στρατηγική και προνοητικότητα, όχι αυταπάτες περί ίσων κανόνων για όλους.
Ωστόσο, υπάρχει και μια κρίσιμη προειδοποίηση: αν η διεθνής κοινότητα παραδοθεί πλήρως στον κυνισμό του δικαίου του ισχυρού, τότε ανοίγει ο δρόμος για μια κατάσταση όπου όλα είναι πιθανά για όλους. Ο αμοραλισμός θα γίνει κανόνας, η βία εργαλείο και η ανασφάλεια καθημερινότητα. Ο κόσμος πρέπει να θυμάται ότι, όσο κυνικοί κι αν είναι οι ισχυροί, η διατήρηση κάποιων κανόνων και η πίεση για λογοδοσία δεν είναι πολυτέλεια αλλά αναγκαία προϋπόθεση για να μην καταρρεύσει η ίδια η διεθνής τάξη.
Στο τέλος, η διεθνής νομιμότητα είναι περισσότερο θεατρική παρά πραγματική, αλλά η αδράνεια μπροστά στον κυνισμό δεν μπορεί να γίνει συνήθεια. Η ιστορία διδάσκει ότι η ηθική και οι κανόνες υπήρξαν πάντοτε προνόμιο όσων έχουν τη δύναμη να τους επιβάλλουν· η πρόκληση είναι να βρεθεί τρόπος ώστε αυτή η ισχύς να μην μετατραπεί σε πλήρη αυθαιρεσία.
