Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας Ε. Σαράτσης. Εφημέριος Ιερού Ναού Αγίων Ιωάννου Δαμασκηνού, Βαρβάρας και Σοφίας, Δ.Ε.Νέας Ιωνίας του Δ.Βόλου
Η Μέση Ανατολή υπήρξε η γενέθλια γη του Χριστιανισμού. Εκεί ρίζωσε η πρώτη Εκκλησία, συγκροτήθηκαν τα Πατριαρχεία της Ιερουσαλήμ, της Αντιοχείας και της Αλεξανδρείας, και αναπτύχθηκε η ελληνόφωνη και συριακή θεολογική παράδοση. Σε μια ιστορική ειρωνεία, η περιοχή που γέννησε τον χριστιανικό κόσμο βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα φαινόμενο δημογραφικής αποψίλωσης των χριστιανικών κοινοτήτων της, σε βαθμό που αρκετοί αναλυτές το χαρακτηρίζουν ως «σιωπηλή έξοδο».
Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Χριστιανοί αποτελούσαν περίπου το 14% του πληθυσμού της Μέσης Ανατολής. Σήμερα δεν ξεπερνούν το 4%. Σε ορισμένες χώρες η πτώση είναι δραματική: στο Ιράκ, πριν το 2003, ζούσαν περίπου 1,5–1,7 εκατομμύρια Χριστιανοί. Σήμερα εκτιμάται ότι δεν ξεπερνούν τους 150.000. Στη Συρία, πριν τον εμφύλιο του 2011, υπολογίζονταν περίπου 1,1–1,3 εκατομμύρια· σήμερα λιγότεροι από 500.000. Στον Λίβανο οι Χριστιανοί από σχετική πλειονότητα έχουν γίνει μειοψηφία. Ακόμη και στην Αίγυπτο, όπου οι Κόπτες παραμένουν πολυάριθμοι, η μετανάστευση επιταχύνεται.
Για να κατανοηθεί το φαινόμενο, απαιτείται μια σύντομη ματιά στο ιστορικό υπόβαθρο.
Ιστορική Συνέχεια και Ταυτότητα
Οι χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής δεν είναι προϊόν αποικιοκρατίας ή δυτικών ιεραποστολών. Αποτελούν αυτόχθονες κοινότητες με ιστορία δύο χιλιετιών. Στη Συρία άνθισε η συριακή θεολογία και διατηρήθηκε η αραμαϊκή γλώσσα — γλώσσα του ίδιου του Ιησού. Στη Μεσοποταμία δημιουργήθηκαν οι Ασσυριακές και Χαλδαϊκές Εκκλησίες. Στην Αρμενία ο Χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία ήδη από το 301 μ.Χ. Κατά την αραβική και στη συνέχεια την οθωμανική περίοδο, οι Χριστιανοί είχαν περιορισμούς, αλλά επιβίωσαν μέσα από συστήματα κοινοτικής οργάνωσης, σχολεία, μοναστήρια και Πατριαρχεία.
Ο μεγαλύτερος ιστορικός τραυματισμός προήλθε από την μετάβαση από τις αυτοκρατορίες στα εθνικά κράτη του 19ου και 20ού αιώνα. Οι γενοκτονίες Αρμενίων, Ασσυρίων και Χαλδαίων (1915–1923) άλλαξαν οριστικά τον χάρτη της Ανατολίας και της Μεσοποταμίας. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα κοσμικά καθεστώτα σε Συρία, Ιράκ και Αίγυπτο διατήρησαν μια σχετική ισορροπία, χωρίς όμως πλήρη ισότητα.
Η πραγματική κατάρρευση άρχισε μετά το 2003.
Γιατί Συρρικνώνονται Σήμερα οι Χριστιανοί;
Η απάντηση δεν είναι μονοδιάστατη.
Συνήθως συνδυάζονται τέσσερις παράγοντες:
- Κατάρρευση Κρατών και Πόλεμοι
Ο πόλεμος στο Ιράκ, ο συριακός εμφύλιος και η ανάδυση του ISIS διέλυσαν το κρατικό σύστημα. Όταν καταρρέει το κράτος, οι μειονότητες είναι οι πρώτες που πληρώνουν το τίμημα.
- Ισλαμισμός και Σέκτες
Το ISIS εφαρμόζει πολιτική εκκαθάρισης. Οι Ασσυριακές και Χαλδαϊκές κοινότητες της Νινευή εκδιώχθηκαν μαζικά. Στην Αίγυπτο σαλαφιστικές ομάδες στοχοποιούν τους Κόπτες, ιδιαίτερα στην Άνω Αίγυπτο.
- Οικονομική Καταστροφή
Ο Λίβανος καταρρέει οικονομικά. Χριστιανικές περιοχές όπως η Βηρυτός και το Ζουκ έχουν υψηλά ποσοστά μετανάστευσης προς Ευρώπη, Καναδά, Αυστραλία.
- Μετανάστευση Διαρκείας
Η έξοδος είναι πλέον κληρονομική: οι γονείς φεύγουν για να μην μεγαλώσουν τα παιδιά τους στη βία και την ανασφάλεια.
Έτσι παράγεται μια δημογραφική εξίσωση: λιγότερες γεννήσεις, περισσότερες εξόδοι, κατακερματισμός κοινοτήτων, απώλεια μνημείων και γλωσσών.
Πέντε Χώρες — Πέντε Διαφορετικές Πραγματικότητες
Ιράκ: η μεγαλύτερη πτώση. Οι χριστιανικές κοινότητες της Μοσούλης, του Καρακός και της Νινευή υπέστησαν εκτοπισμό από το ISIS. Οι λίγες επιστροφές μετά το 2017 δεν αντιστρέφουν τη συνολική εικόνα.
Συρία: ο εμφύλιος κατέστρεψε τη μεσαία τάξη όπου οι Χριστιανοί είχαν ιστορικά ισχυρή παρουσία. Το Χαλέπι, η Δαμασκός και η Μααλούλα έχασαν μεγάλο μέρος των κοινοτήτων τους. Η αραμαϊκή γλώσσα απειλείται.
Αίγυπτος: οι Κόπτες αποτελούν 8–12% του πληθυσμού. Δεν υπάρχει συστημική εκδίωξη, αλλά υπάρχουν επιθέσεις, διακρίσεις, κοινωνική περιθωριοποίηση και μετανάστευση μορφωμένων νέων προς τη Δύση.
Λίβανος: η χριστιανική κοινοτική παρουσία είναι θεσμικά ισχυρή, αλλά η οικονομική κρίση και η πολιτική αστάθεια οδηγούν σε μαζική φυγή.
Ισραήλ/Παλαιστίνη: οι Άραβες Χριστιανοί της Παλαιστίνης μειώνονται λόγω σύγκρουσης, ανεργίας και έλλειψης προοπτικής. Στη Βηθλεέμ και τη Ναζαρέτ το φαινόμενο είναι ορατό.
Η Γεωπολιτική Διάσταση
Η συρρίκνωση των χριστιανικών κοινοτήτων δεν είναι θρησκευτικό ζήτημα μόνο. Είναι ζήτημα διεθνών σχέσεων:
Η κατάρρευση κρατών (Ιράκ, Συρία) διευκολύνει την είσοδο non-state actors.Η σουνίτικη–σιιτική αντιπαράθεση (Σαουδική Αραβία vs Ιράν) μετατρέπει περιοχές σε πεδία proxy wars.Η Τουρκία επιχειρεί πολιτική επιρροής στη βόρεια Συρία.
Η Ρωσία στηρίζεται σε συμμαχίες με σιιτικές και μειονοτικές ομάδες.
Η Δύση δηλώνει ανθρωπιστικό ενδιαφέρον, αλλά συνήθως δεν παράγει δεσμευτική πολιτική.
Οι Χριστιανοί λειτουργούσαν συχνά ως διαμεσολαβητές: στις πόλεις, στα πανεπιστήμια, στο εμπόριο, στη διπλωματία. Η απουσία τους αφήνει κενό κοινωνικής συνοχής και αλλοιώνει το αστικό υπόστρωμα χωρών που ήδη είναι εύθραυστες.
Ο Ρόλος των Θρησκειών
Στη Μέση Ανατολή, οι θρησκείες δεν είναι ιδιωτικές επιλογές αλλά φορείς ταυτότητας και πολιτικής νομιμοποίησης.
Ισλάμ: διαθέτει πλήρες θεσμικό πλαίσιο και πολιτική έκφραση, από σουνιτικό έως σιιτικό.
Ιουδαϊσμός: στο Ισραήλ είναι συνδεδεμένος με το κράτος και την εθνική ασφάλεια.
Χριστιανισμός: έχει ασθενέστερη πολιτική ισχύ, αλλά ισχυρή πολιτισμική και ιστορική παρουσία.
Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η εκκλησιαστική και θρησκευτική διπλωματία, δηλαδή η χρήση θρησκευτικών θεσμών για την προστασία κοινοτήτων, μνημείων και δικαιωμάτων.
Τι Μπορεί να Γίνει; — Προτάσεις Πολιτικής
Χωρίς ρεαλισμό δεν υπάρχει πολιτική. Πέντε πρακτικές προσεγγίσεις είναι οι πιο σημαντικές:
Παρακολούθηση Θρησκευτικών Ελευθεριών: θεσμοί όπως η ΕΕ μπορούν να συνδέουν χρηματοδότηση με δείκτες δικαιωμάτων.
Προστασία Μνημείων και Γλωσσών: οι αραμαϊκές διάλεκτοι και τα χριστιανικά μνημεία είναι παγκόσμια κληρονομιά.
Ισχυροποίηση Εκκλησιαστικών Θεσμών: Πατριαρχεία και Εκκλησίες μπορούν να ασκήσουν soft power μέσα από διεθνή fora.
Υποστήριξη Τοπικών Κοινοτήτων: ενίσχυση σχολείων, πανεπιστημίων, νοσοκομείων και δομών κοινωνικής φροντίδας.
Διπλωματικές Γέφυρες: θρησκείες και διπλωματία μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά — όχι ανταγωνιστικά.
Συμπέρασμα
Αν χαθούν οι Χριστιανοί από τη Μέση Ανατολή, δεν θα χαθεί απλώς μια θρησκευτική μειονότητα.
Θα χαθεί ένα ιστορικό υπόστρωμα δύο χιλιετιών, ένας συνδετικός ιστός ανάμεσα σε πολιτισμούς και ένας σταθεροποιητικός παράγοντας σε μια ήδη ταραγμένη περιοχή.
Το ζήτημα δεν είναι «θρησκευτικό» — είναι στρατηγικό.
Και η συζήτηση πρέπει να γίνει τώρα, πριν το φαινόμενο γίνει ιστορικό τετελεσμένο.
Πηγές (ενδεικτική επιλογή)
Pew Research Center
Aid to the Church in Need
Open Doors International
UNHCR — Refugee Data
World Bank — Migration & Remittances
USCIRF — Religious Freedom Reports
European Parliament — Religious Minorities Files
