Νίκος Ζουρνατζίδης
Με τον όρο «παραδοσιακός χορός» αναφερόμαστε στο χορό που διαμορφώθηκε και υιοθετήθηκε από συμβιωτικές κοινωνικές ομάδες, αποτελεί δε αναπόσπαστο στοιχείο της συγκεκριμένης ομάδας και μεταδίδεται άμεσα από τη μια γενιά στη άλλη.
Κατά την προσωπική μου άποψη, οι χοροί που έφερε από τον Πόντο η πρώτη γενιά είναι όλοι ποντιακοί, άσχετα σε ποιους ανήκει η αρχική τους δημιουργία, γιατί προσαρμόστηκαν στα χορευτικά δεδομένα των Ποντίων. Ο τρόπος με τον οποίον χορεύονται είναι καθαρόαιμος Ελληνοποντιακός.
Όταν ένας λαός αγαπάει κάτι και εκφράζεται μέσα από αυτό, τότε είναι και δικό του, ασχέτως ποιος είναι ο δημιουργός του.
Η χορευτική μας παράδοση χορεύτηκε με συγκεκριμένη μορφή και το ανάλογο ύφος των διάφορων περιοχών από την πρώτη γενιά και δεν ερμηνεύεται κατά το δοκούν και με την αισθητική του καθενός.
Με την εγκατάσταση των προγόνων μας στη μητροπολιτική Ελλάδα, επειδή μιλούσαν διαφορετικά και ενδυματολογικά διέφεραν από τους γηγενείς Έλληνες, αντιμετωπίστηκαν συχνά εχθρικά και με διάθεση αποξένωσης από τους ντόπιο πληθυσμό.
Αυτή η αντιμετώπιση τους οδήγησε, για να παρουσιαστούν σαν ενιαίο σύνολο, στη συμβολοποίηση ορισμένων στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού μας, στα οποία προσδώσαμε καθολική ισχύ. Γύρω από αυτά τα στοιχεία – σύμβολα συνενώθηκαν, δίνοντας διαστάσεις «μύθου» στο ιστορικό παρελθόν μας.
Αυτή η «μυθοποίηση» είχε ως αποτέλεσμα να διασωθεί σημαντικό μέρος του λαϊκού μας πολιτισμού. Τα στοιχεία αυτά είναι: η λύρα, ο χορός Σέρα και η ανδρική ενδυμασία ζίπκα.
Και τα τρία αυτά σύμβολα δεν είχαν καθολική αποδοχή στον Πόντο.
Ο μεγάλος αριθμός και η ποικιλία των ποντιακών χορών οφείλεται και στην πολυεθνική πληθυσμιακή σύνθεση της περιοχής.
Στην παράδοση κάτι δίνεις κάτι παίρνεις και από αυτήν την ανταλλαγή βγαίνει μια καινούργια συνισταμένη η οποία εάν εκφράζει έναν λαό, είναι η παράδοση του.
Όλοι αυτοί οι λαοί που ζούσαν στον Πόντο, δηλαδή: Έλληνες, Αρμένιοι, Ασσύριοι, Γεωργιανοί, Εβραίοι, Κούρδοι, Λαζοί, Τούρκοι κ.λπ. ο καθένας με τις γλωσσικές, πολιτιστικές και θρησκευτικές του ιδιαιτερότητες συνέβαλε στη δημιουργία του Μικρασιατικού πολιτιστικού ψηφιδωτού.
Καιρό τώρα μία ομάδα παλαιών χοροδιδασκάλων με την επωνυμία «Παρυάρδης» εκφράζει μια διαφορετική άποψη. Ανεβάζουν τον αριθμό των χορών σε 18 και ισχυρίζονται ότι πρέπει να χορεύονται μόνον όσοι είναι δημιούργημα Ελλήνων.
Εάν θέλουμε να τους ταξινομήσουμε, αυτό που πρέπει να εξεταστεί πρωταρχικά είναι οι επιρροές που δέχθηκαν.
Πρέπει να μελετηθούν και οι χοροί των άλλων κοινωνικών ομάδων οι οποίες ζούσαν στη συγκεκριμένη περιοχή για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα. Είναι εφικτό αυτό σήμερα;
Χρησ. Σαμουηλίδης: Κανένα πολιτιστικό στοιχείο δεν αποτελεί αιώνια ιδιοκτησία ενός λαού. Οι λαοί ανταλλάσσουν πολιτιστικά αγαθά και προϊόντα, τα αφομοιώνουν, τα υιοθετούν, τα τροποποιούν, σύμφωνα με τη νοοτροπία και τον ψυχισμό τους, και τα κάνουν κτήμα τους, χωρίς να ρωτάνε ή να νοιάζονται αν ανήκουν και σε άλλο λαό. Δεν υπάρχουν ούτε υπήρξαν ποτέ στεγανά στις πολιτιστικές αλληλοεπιδράσεις, τις επιρροές και τις ανταλλαγές, ιδιαίτερα στους σύνοικους και γειτονικούς λαούς. Η ζωή δεν κλείνεται σε ασφυκτικά, φυλετικά και τοπικά πλαίσια. Κυκλοφορεί, ρέει, γονιμοποιεί λαούς και έθνη και παράγει το ενιαίο, αν και πολύμορφο, οικοδόμημα του παγκόσμιου, του πανανθρώπινου πολιτισμού.
Οι πρόγονοί μας δημιούργησαν κυκλικούς χορούς, ύψιστο δείγμα δημοκρατίας, δικαιοσύνης και ίσης συμμετοχής, αφού ο πρώτος χορεύει πιάνοντας τον τελευταίο, αφού ο κάθε χορευτής βλέπει όλους και τον βλέπουν όλοι Τα όργανα στο κέντρο ισαπέχουν από όλους.
Επιπλέον, στην εποχή μας όπου η ειδίκευση αγγίζει τα όρια του παραλογισμού, έχουμε εκχωρήσει την ατομική μας εμπειρία στους ειδικούς. Ειδικοί μιλούν για μας, χορεύουν για μας κι ακόμη διαλέγουν για μας πριν από μας τι θα δούμε και τι θα ακούσουμε. Σε αυτόν λοιπόν τον κόσμο της απόλυτης ετερονομίας απόμεινε τελευταίο δείγμα συμμετοχικής δημιουργικής διαδικασίας ο ομαδικός λαϊκός χορός.
Ο χορός αποτελεί μια μορφή επικοινωνίας που διαφέρει από τις άλλες, γιατί το συναίσθημα, η δημιουργία κοινών τάσεων και η κοινωνική αλληλεγγύη μεταδίδονται με συμβολικές κινήσεις του κορμιού, των ποδιών, των χεριών, στοιχεία άγνωστα για τους αμύητους και για όσους δεν ανήκουν στην ίδια κοινωνική ομάδα.
Υπάρχει έλλειψη ιστορικής γνώσης για τις μετακινήσεις των πληθυσμών στο εσωτερικό του Πόντου και τις επιπτώσεις που είχαν αυτές στη διαμόρφωση του ποντιακού χορού στις συγκεκριμένες περιοχές εγκατάστασης. Μετά την εξάντληση των μεταλλείων του Ν.Α Πόντου έχουμε μετακίνηση μεταλλωρύχων σε διάφορες περιοχές.
Στον Ελλαδικό χώρο … Με την εγκατάσταση των Ποντίων στον Ελλαδικό χώρο μετά την ανταλλαγή που ξεκίνησε το 1922 και επικυρώθηκε με τη συνθήκη της Λωζάνης (1923), η πρώτη γενιά δεν έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την παράδοσή της έχοντας σαν πρώτη προτεραιότητα την εγκατάστασή τους σε ένα καινούργιο αφιλόξενο τόπο. Η δεύτερη γενιά ζει το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και ένα εμφύλιο. Ουσιαστικά η συστηματική οργάνωση του ποντιακού στοιχείου σε συλλόγους αρχίζει μαζικά από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 και το βάρος αναλαμβάνει η Τρίτη γενιά.
Για να αντιληφθούμε για ποια παράδοση (θέλουμε να) μιλάμε πρέπει να απαντήσουμε σε μια σειρά από φλέγοντα ερωτήματα:
1). Είναι επαρκώς χαρτογραφημένος ο Πόντος χορευτικά;
Ασφαλώς και όχι. Ακόμα και σήμερα δεν γνωρίζουμε το σύνολο των χορών στις περιοχές: Κερασούντας, Αμισσού (Σαμψούντας), Κοτυώρων (Ορτού), Σεβάστειας κλπ.
2). Χορεύονταν σε όλες τις περιοχές του οι ίδιοι χοροί;
Η κάθε περιοχή, κάθε χωριό, είχε τους δικούς της χορούς που διαφέρουν και υφολογικά από τη μία περιοχή στην άλλη. Επίσης σε πολλές περιοχές συναντάμε ίδιες μορφές χορών με μικρές παραλλαγές. Με βάση την επιστήμη όταν σε έναν χορό διαφοροποιείται έστω και ένα στοιχείο θεωρείται άλλος χορός.
3). Πρέπει να διδάσκεται το χορευτικό ύφος της κάθε περιοχής;
Το ύφος είναι η χορευτική ταυτότητα της κάθε περιοχής που διαμορφώνετε με βάση την πληθυσμιακή σύνθεση, το φυσικό και το κοινωνικό περιβάλλον.
Δυστυχώς όμως δεν αφοσιώνεται εύκολα, γι’ αυτό και παρατηρείτε το φαινόμενο ο ίδιος χορός να μην αποδίδετε υφολογικά από πολλά χορευτικά με την παραδοσιακή του μορφή που είχε στις διάφορες περιοχές του Πόντου.
4). Παίζανε τα ίδια μουσικά όργανα;
Ασφαλώς και όχι. Η κάθε περιοχή είχε τα δικά της ειδικά ο Δυτικός Πόντος.
5). Είχαν την ίδια ενδυματολογική συμπεριφορά;
Οι πόντιοι είναι οι μόνοι που δεν μπορούν να συνδέσουν την επιλεγμένη τους παραδοσιακή ενδυμασία με την τρίτη ηλικία του Πόντου. Ο λόγος απλός: Δεν υπάρχει φωτογραφία ηλικιωμένου με ζίπκα από τον Πόντο. Σε αυτές που διασώθηκαν και παρουσιάζουν ζίπκαλιδες είναι μόνο αντάρτες και νέοι. Ο νέος είναι επιρρεπείς στην αλλαγή. Υπάρχει όμως πλήθος φωτογραφιών ηλικιωμένων με βράκα και φέσι.
Από αριστερά: Παπαγιαννίδης Κων.
πατέρας της Συμέλας Ζουρνατζίδου,
Στο μέσων Παπαγιαννίδης Νικ.
(τελευταίος πρόεδρος του χωριού Κοσμά Ματσούκας)
και δεξιά ο κουμπάρος του Νικόλα από το διπλανό χωριό Ματζάντων.
Η ζίπκα φορέθηκε από τα τέλη του 19ου αιώνα με αρχές του 20ου . Από το 1910 και μετά καταργούνται οι ζίπκες και οι βράκες με τα φέσια και επικρατούν τα ευρωπαϊκά (Φραγκολεβαντίνικα
6). Μιλούσαν όλοι την ίδια Ποντιακή διάλεκτο;
Όχι. Διαμορφώθηκαν ιδιωματισμοί στις διάφορες περιοχές του Πόντου.
(Ντ’ εφτάς, ντο ποιείς = τι κάνεις. Ατό ευτάς, χαβού ή χαραβού εφτές = αυτό κάνεις)
Ματσούκας: Ενύσταξα, σιμώνω να τσουπώνε τ΄ ομάτιíα μ’.
Οφλιδικα: Ενύσταξα, κοντεύω να καμώνω.
Καϊλούκα Νικόπολης: Ενύσταξα, τ’ ομάτε μ’ σιμώνουν να τσßουλέγουνταν
7). Έχουν σήμερα την ίδια παραδοσιακή μορφή οι χοροί;
Η παραδοσιακή μορφή των ποντιακών χορών με την ανάλογη κίνηση και ύφος έχει χαθεί οριστικά στον ελλαδικό χώρο. Όλοι εμείς οι χοροδιδάσκαλοι της τρίτης και τέταρτης γενιάς, που εξακολουθούμε να ασχολούμαστε με την παράδοση και γνωρίσαμε την πρώτη γενιά για πολλά χρόνια, δυστυχώς με την πάροδο των χρόνων έχουμε αλλοιώσει το ύφος των χορών και μας έχει προκύψει μια νέα συνισταμένη.
Έχουν εισχωρήσει στο χορό μας στοιχεία άσχετα με την μορφή που είχε στην πρώτη γενιά, τα οποία προέκυψαν με το να αντιγράφει ο ένας τον άλλο και να δημιουργούνται συνεχώς καινούργιες χορευτικές εκφράσεις, ώστε ο ίδιος χορός να αλλάζει με εκπληκτική ταχύτητα μορφή.
8). Για ποια παράδοση μιλάμε; Ποιας εποχής;
Οι αστοί ειδικά των μεγαλουπόλεων στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, με σπουδές, ταξίδια και συναλλαγές με την Ευρώπη και όχι μόνο, ανάπτυξαν μια σύγχρονη μορφή παράδοσης που δεν είχε καμία σχέση με την παράδοση που συναντούσαμε στις αγροτικές κοινωνίες των Ελλήνων του Πόντου. Χόρια η χοροί που δημιουργήθηκαν από την μετακίνηση των πληθυσμών.
9). Είναι παραδοσιακοί οι δάνειοι χοροί που μας έφερανοι προγονοί μας;
Κότσαρι και Λετσίνα
Nαΐρα Κιλιτσιάν: εθνοχορολόγος στο πανεπιστήμιο του Ερεβάν.
Ο παναρμενικός χορός Κοτσαρί, πολιτισμικοί παραλληλισμοί. H ρίζα της λέξης Kοτσαρί, είναι το κοτς που στην αρμενική σημαίνει μεγάλη ομάδα ή κοινότητα ανθρώπων και ζώων που πηγαίνει στο βουνό για παραθερισμό, το πλήθος περιπλανώμενων με τα ζώα του…
Οι Αρμένιοι έχουν πάνω από 40 χορούς με το όνομα Κοτσαρί. Είναι ομάδα χορών.
Ο χορός Λετσßίνα, παίζεται σε ρυθμό 3/8 (2-1) κοντά στον Καύκασο και σε 7/16 (4-3) μακριά από τον Καύκασο.
Ε.Π.Μ. – Αρχείον του Πόντου, τόμ. 38, σελ 651.
Οι Αρμένιοι Lacin ήρθαν στην περιοχή επί Βασιλείου του Μεγάλου Κομνηνού (1332-1340) και έπειτα επί Αλεξίου Γ΄ (1351-1390) ως πρόσφυγες γεωργοί όπου τους δόθηκαν προς εκμετάλλευση τα χέρσα εδάφη ανάμεσα στη Νικόπολη και στη Σεβάστεια.
10). Διδάσκεται με την παραδοσιακή του μορφή σήμερα ο ποντιακός χορός;
Στην πλατεία του χωριού, όπου μπορείς να δεις την πραγματική εικόνα του χορού, συνυπάρχουν οι νέοι με τους ηλικιωμένους, οι ευτραφείς με τους αδύνατους, οι ψηλοί με τους κοντούς, οι χαμηλών τόνων με τους υπερκινητικούς. Όλα αυτά δημιουργούν τη διαφορετικότητα και την ομορφιά της λαϊκής παράδοσης, κάτι που δεν υπάρχει στα σημερινά χορευτικά συγκροτήματα και πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού αυτά στην πλειοψηφία τους λειτουργούν με τη φιλοσοφία που επιβάλλεται από το χοροδιδάσκαλο, και που δυστυχώς στους περισσότερους συλλόγους δεν ελέγχεται από τα Δ.Σ. λόγω έλλειψης γνώσεων.
Ένα δεύτερο είναι ότι ο χορός έγινε παράσταση η οποία λειτουργεί με θεατρικούς όρους.
Επειδή οι Πόντιοι στην Ελλάδα δε ζουν σε έναν ενιαίο χώρο, όπου θα μπορούσαν να αναβαπτίζονται, θα πρέπει, αν θέλουν να διατηρήσουν την πολιτιστική τους ιδιαιτερότητα, και να διαιωνίσουν την παράδοσή τους, να δείξουν ξεχωριστό σεβασμό στην κλασική μορφή των χορών τους.
Δυστυχώς πολλοί χοροδιδάσκαλοι δε φαίνεται να κατανοούν αυτή την αναγκαιότητα. Έτσι, παρατηρείται έντονα το φαινόμενο της παραποίησης της παραδοσιακής μορφής των χορών εν ονόματι της «καλλιτεχνικής χορογραφίας».
(Η οργανωμένη εκμάθηση και η κινητική διαπαιδαγώγηση επιφέρει ρήξεις, ασυνέχειες και χάσματα).
11). Πρέπει να διδάσκονται οι χορογραφίες που επικράτησαν σαν παραδοσιακοί χοροί στα χορευτικά; (Σέρα, Ατσιαπάτ, Μαχαίρια, Λέτσι, Σαρίκουζ κλπ)
Στη δεκαετία του 1960 παρατηρήθηκε μια έντονη άνθηση του νεοποντιακού τραγουδιού και μαζί με αυτό και η εισαγωγή της φιγούρας στους χορούς από τα ποντιακά χορευτικά συγκροτήματα.
Βιογραφικό
Ο Νίκος Ζουρνατζίδης γεννήθηκε στον Κεχρόκαμπο Καβάλας το 1947. Τελείωσε τις σπουδές του παίρνοντας την ειδικότητα του Εργοδηγού Μηχανολόγου το 1969. Γνώρισε το χορό από τα πρώτα βήματα της ζωής του στο χωριό του που ήταν αμιγώς ποντιακό. Η πρώτη ένταξή του σε χορευτική ομάδα ήταν το 1964 στη «Λέσχη Ποντίων Καβάλας».
Το 1973, ξεκίνησε μια έρευνα με μαγνητόφωνο για τη συλλογή και καταγραφή όλων των ποντιακών χορών, καθώς είχε διαπιστώσει σοβαρά κενά στις μέχρι τότε προσπάθειες. Από το 1984, μετά την επιστροφή από ένα ταξίδι του στις ΗΠΑ, επιδόθηκε στην έρευνα και καταγραφή των χορών των διαφόρων περιοχών του Πόντου με κάμερα που είχε προμηθευτεί από εκεί. Δίδαξε στο Λύκειο Ελληνίδων, στην Ακαδημία Σωματικής Αγωγής στην ειδικότητα χορού και εξακολουθεί να διδάσκει κατά καιρούς σε ποντιακούς και μη συλλόγους.
Το 1993 μαζί με παλιούς χορευτές δημιούργησε τον Χορευτικό Όμιλο Ποντίων «Αργώ», που μετονομάστηκε σε «Σέρρα». Είναι το πρώτο χορευτικό συγκρότημα, που μετά την έρευνά του Ν.Ζ., χρησιμοποίησε πιστά αντίγραφα των ποντιακών ενδυμασιών με όλα τους τα κοσμήματα, τα εξαρτήματα, με παραδοσιακά γυναικεία χτενίσματα και ανδρικά κεφαλοδεσίματα, ενώ χρησιμοποιεί στις παραστάσεις του όλα τα μουσικά ποντιακά όργανα, και πάντα συνοδεύεται από τραγουδιστές.
Η έρευνα αυτή έχει εκδοθεί με τον τίτλο: «Συμβολή στην έρευνα του ποντιακού χορού» και περιλαμβάνει τέσσερα cds: «Τραγούδια και σκοποί του Πόντου», με όλη τη χορευτική μουσική, όπου τραγουδούν πολλοί από τους θεωρούμενους κορυφαίους σήμερα καλλιτέχνες και τέσσερα dvds: «Χοροί του Πόντου» με τους χορούς να χορεύονται από ανθρώπους πρώτης και δεύτερης γενιάς και στη συνέχεια να αποδίδονται από το Χορευτικό Όμιλο Ποντίων «Σέρρα».
Το Μάιο του 2003, τιμήθηκε από την Ομοσπονδία Ποντιακών Σωματείων Νότιας Ελλάδας μαζί με άλλες 20 προσωπικότητες του ποντιακού χώρου σε μια μεγάλη εκδήλωση μνήμης της 19ης Μαΐου για την έμπρακτη προσφορά του στη δημοσιοποίηση της γενοκτονίας του ποντιακού ελληνισμού με σχετικές δράσεις πριν από το 1994, οι οποίες βοήθησαν προς την κατεύθυνση αυτή.
Επίσης, το Μάρτιο του 2008 τιμήθηκε από το «Ψωμιάδειον Πολιτιστικό Κέντρο Ποντιακού Ελληνισμού» για την πολύχρονη και πολύπλευρη προσφορά του στην ποντιακή παράδοση.
Έχει συγγράψει ένα βιβλίο με τίτλο: «Χορευτικές Διαδικασίες και Χοροί του Πόντου», στο οποίο περιγράφονται: οι χοροί, τα μουσικά όργανα, οι ενδυμασίες και αναφέρονται λίγα ιστορικά στοιχεία. Το βιβλίο αυτό διδασκόταν στα Σ.Ε.Φ.Α.Α. Σερρών στην ειδικότητα χορού του Πανεπιστημίου.
Τον Απρίλιο του 2013 ολοκληρώθηκε το δεύτερο βιβλίο του «Συμβολή στην έρευνα των χορών του Πόντου». (Λαογραφικά και Ιστορικά στοιχεία της περιοχής), το οποίο συμπληρώνει τα κενά και διορθώνει τα λάθη του πρώτου.
