Σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και τα συστήματα μηχανικής μάθησης διεκδικούν ολοένα και πιο κεντρικό ρόλο στην οργάνωση της κοινωνικής ζωής, της επιστημονικής έρευνας και της καθημερινότητας, το νέο βιβλίο του Μάνου Σαββάκη, που κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο 2025 από τις εκδόσεις Ινστιτούτο του του Βιβλίου-Καρδαμίτσα, έρχεται να τοποθετηθεί με νηφαλιότητα, κριτικό πνεύμα και θεωρητική εμβάθυνση σε μια από τις πιο κρίσιμες συζητήσεις της εποχής μας. Η μονογραφία με τίτλο «Από τον Homo Interpretans στον Homo Virtualis: Ερμηνεία, Ηθική και Δεοντολογία στην Ποιοτική Κοινωνιολογική Έρευνα την Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης» δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη συμβολή στον διάλογο για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Είναι μια πρωτοποριακή μελέτη, καινοτόμα στην ελληνική βιβλιογραφία, που αποτελεί μια ολοκληρωμένη και συστηματική απόπειρα κατανόησης των βαθιών μετασχηματισμών που συντελούνται στον τρόπο με τον οποίο παράγεται, ερμηνεύεται και αξιοποιείται η κοινωνική γνώση.
Ο συγγραφέας προσεγγίζει τη σχέση ανάμεσα στην Τεχνητή Νοημοσύνη και την κοινωνική έρευνα όχι με τεχνοφοβική καχυποψία ούτε με άκριτο ενθουσιασμό, αλλά μέσα από μια κριτική, αναστοχαστική και διεπιστημονική οπτική. Στο επίκεντρο της ανάλυσής του βρίσκεται η ανάγκη αποδόμησης και αναδιατύπωσης μιας σειράς «καταστατικών μύθων» που συνοδεύουν τη σύγχρονη τεχνολογική φαντασίωση: την ιδέα της αλγοριθμικής ουδετερότητας, την υπόθεση της αντικειμενικότητας των μεγάλων δεδομένων, την πίστη στην ιδεολογική αυτονομία των έξυπνων συστημάτων και την πολιτική αποσύνδεση τους από τα κοινωνικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα μέσα στα οποία σχεδιάζονται και λειτουργούν.
Το βιβλίο αναδεικνύει με ιδιαίτερη εννοιολογική σαφήνεια ότι οι αλγόριθμοι δεν είναι ούτε αθώοι ούτε ουδέτεροι. Αντιθέτως, αποτελούν συμπυκνώσεις κοινωνικών επιλογών, θεσμικών προτεραιοτήτων και πολιτισμικών παραδοχών. Ενσωματώνουν κοινωνικές αξίες, πολιτικές κανονιστικότητες, στεροτυπικές ιεραρχήσεις και σιωπηρές προϋποθέσεις, οι οποίες συχνά δεν δηλώνονται ρητά, αλλά εγγράφονται εγγενώς στον τρόπο με τον οποίο καταστατικά δημιουργούνται, εκπαιδεύονται και εφαρμόζονται τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης. Τα δεδομένα στα οποία «μαθαίνουν» οι αλγόριθμοι δεν προκύπτουν σε κοινωνικό κενό· είναι ήδη φορτισμένα από κοινωνικές ανισότητες, κυρίαρχες ταξινομήσεις, πολιτισμικές προκαταλήψεις και σχέσεις εξουσίας. Έτσι, η φαινομενικά τεχνική, αμερόληπτη και αδέκαστη διαδικασία της αλγοριθμικής επεξεργασίας μετατρέπεται σε μηχανισμό αναπαραγωγής κοινωνικών διακρίσεων, οικονομικών αποκλεισμών και μορφών συμβολικής βίας με , συχνά αόρατο και δύσκολα ανιχνεύσιμο τρόπο.
Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι εδώ η παρατήρηση ότι η αλγοριθμική λογική τείνει να παρουσιάζεται ως «αντικειμενική» και «αδιάβλητη», ακριβώς επειδή περιβάλλεται από το κύρος της τεχνικής και της μαθηματικής ουδετερότητας. Ωστόσο, όπως δείχνει πειστικά η ανάλυση, αυτή η επίφαση ουδετερότητας λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός αποπολιτικοποίησης: αποκρύπτει το γεγονός ότι κάθε σύστημα ταξινόμησης, πρόβλεψης ή αξιολόγησης προϋποθέτει κριτήρια συμπερίληψης και αποκλεισμού, ιδεολογικές και πολιτικές αποφάσεις για το τι μετρά, τι αγνοείται, ποιοι θεωρούνται «κανονικοί» και ποιοι «αποκλίνοντες». Με τον τρόπο αυτό, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν περιορίζεται στον ρόλο ενός ουδέτερου εργαλείου, αλλά συγκροτείται ως κοινωνικοτεχνικό σύστημα, άρρηκτα δεμένο με κοινωνικούς θεσμούς, οικονομικές αγορές, πολιτικές στρατηγικές και πολιτισμικές σημασίες.
Στο πλαίσιο αυτό, οι αλγόριθμοι δεν περιγράφουν απλώς τον κοινωνικό κόσμο, αλλά συμβάλλουν ενεργά στη διαμόρφωσή του: ιεραρχούν υποκείμενα, κατηγοριοποιούν ερμηνευτικά σχήματα, ορίζουν πιθανότητες, παράγουν κανονικότητες και επηρεάζουν αποφάσεις που έχουν απτές κοινωνικές συνέπειες. Η τεχνολογική ισχύς τους, ακριβώς επειδή παρουσιάζεται ως ουδέτερη, καθίσταται ακόμη πιο ισχυρή και λιγότερο ελέγξιμη δημοκρατικά. Έτσι, το βιβλίο μας καλεί να δούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι ως απλό τεχνικό επίτευγμα, αλλά ως πεδίο κοινωνικής σύγκρουσης, διαπραγμάτευσης και πολιτικής ευθύνης.
Κεντρική ιδέα της μονογραφίας είναι η μετάβαση από τον Homo Interpretans, τον άνθρωπο που ερμηνεύει τον κοινωνικό κόσμο μέσα από την εμπειρία, τη γλώσσα και τη διαπροσωπική αλληλεπίδραση, στον Homo Virtualis, τον άνθρωπο που ζει, δρα και νοηματοδοτεί μέσα σε ένα ολοένα πιο πυκνό και σύνθετο πλέγμα ψηφιακών διαμεσολαβήσεων. Πρόκειται για μια μετάβαση που δεν αφορά απλώς την υιοθέτηση νέων τεχνολογικών εργαλείων ή την αλλαγή των μέσων επικοινωνίας, αλλά συνιστά βαθιά αναδιάρθρωση του ίδιου του τρόπου ύπαρξης και κοινωνικής ένταξης του σύγχρονου υποκειμένου.
Η μετατόπιση αυτή δεν είναι απλώς τεχνολογική· είναι βαθύτατα ανθρωπολογική, κοινωνιολογική και πολιτική. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η υποκειμενικότητα, καθώς το άτομο καλείται πλέον να αυτοπροσδιοριστεί μέσα σε περιβάλλοντα όπου η εμπειρία, η αναπαράσταση και η ψηφιακή μεσολάβηση συμπλέκονται διαρκώς. Παράλληλα, μετασχηματίζει τον τρόπο με τον οποίο παράγεται, ταξινομείται και νομιμοποιείται η γνώση, καθώς η ερμηνευτική πράξη συνυπάρχει — και συχνά ανταγωνίζεται — με αλγοριθμικές μορφές επεξεργασίας και αξιολόγησης της πληροφορίας.
Τέλος, επαναπροσδιορίζεται η ίδια η έννοια της κοινωνικής εμπειρίας, η οποία παύει να είναι αποκλειστικά ενσώματη, χωρικά εντοπισμένη και διαπροσωπική, και γίνεται ολοένα και περισσότερο υβριδική, κατακερματισμένη, εικονική, ψηφιακή και τεχνολογικά διαμεσολαβημένη. Μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο, η μονογραφία θέτει κρίσιμα ερωτήματα για το τι σημαίνει σήμερα να «κατανοούμε» τον κοινωνικό κόσμο και ποιος — ή τι — διεκδικεί πλέον τον ρόλο του ερμηνευτή του.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στο ερώτημα αν και πώς μπορούν τα εργαλεία της Τεχνητής Νοημοσύνης να ενισχύσουν την πρακτική χρησιμότητα της κοινωνικής έρευνας χωρίς να υπονομεύσουν τον δημοκρατικό, ανθρωποκεντρικό και κριτικό της χαρακτήρα. Ο Σαββάκης δεν απορρίπτει τις νέες τεχνολογίες· αντιθέτως, αναγνωρίζει τη δυναμική τους, αλλά επιμένει ότι η αξιοποίησή τους οφείλει να γίνεται με επίγνωση των ορίων, των κινδύνων και των ηθικών συνεπειών τους.
Ένα από τα πιο γόνιμα σημεία του βιβλίου είναι η συζήτηση γύρω από την έννοια της ερμηνείας στην κοινωνική επιστήμη. Σε έναν κόσμο όπου οι αυτοματοποιημένες διαδικασίες υπόσχονται ταχύτητα, ακρίβεια και αποτελεσματικότητα, τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: μπορεί η ερμηνευτική πολυπλοκότητα, η κατανόηση του νοήματος, της εμπειρίας και της κοινωνικής πράξης να αντικατασταθεί από αλγοριθμικά μοντέλα; Ή μήπως αυτό που κινδυνεύει είναι ακριβώς ο πυρήνας της κοινωνικής επιστημονικής σκέψης;
Ο συγγραφέας υποστηρίζει πειστικά ότι η κοινωνική έρευνα δεν μπορεί να αποκοπεί από την ηθική ευθύνη, την κριτική κρίση και τη θεωρητική ερμηνεία. Η μηχανική μάθηση μπορεί να προσφέρει ισχυρά εργαλεία ανάλυσης, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη στοχαστική, ερμηνευτική και πολιτικά υπεύθυνη σκέψη. Σημαντικό μέρος της μονογραφίας αφιερώνεται στα ζητήματα δεοντολογίας, κοινωνικής λογοδοσίας και δημοκρατικής νομιμοποίησης των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης. Εξετάζονται αναλυτικά οι επιπτώσεις της αλγοριθμικής διακυβέρνησης σε κρίσιμους τομείς όπως η πολιτική διαδικασία, η εργασία, ο κοινωνικός σχεδιασμός και η διαχείριση των δεδομένων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους κινδύνους της αδιαφάνειας, της μεροληψίας, της παραβίασης της ιδιωτικότητας και της κανονικοποίησης αυτοματοποιημένων αποφάσεων που δεν μπορούν να ελεγχθούν δημοκρατικά.
Το βιβλίο εντάσσεται δημιουργικά σε μια διεθνή συζήτηση που διευρύνεται συνεχώς και αφορά όχι μόνο τους ειδικούς, αλλά κάθε πολίτη που προσπαθεί να κατανοήσει τον κόσμο της ψηφιακής εποχής. Η κοινωνιολογική ματιά που προτείνεται εδώ υπενθυμίζει ότι η τεχνολογική πρόοδος δεν είναι ουδέτερη ούτε αναπόφευκτη, αλλά αποτέλεσμα κοινωνικών επιλογών, πολιτικών προτεραιοτήτων και αξιακών συγκρούσεων.
Η μονογραφία του Μάνου Σαββάκη δεν είναι ένα βιβλίο τεχνολογικού ενθουσιασμού, αλλά ένα έργο ώριμου στοχασμού. Υποστηρίζει την ανάγκη για έναν νέο, διευρυμένο τρόπο σκέψης που να συνδυάζει την καινοτομία με την κοινωνική ευθύνη, την τεχνική αποτελεσματικότητα με τη δημοκρατική λογοδοσία, και την επιστημονική γνώση με την ανθρωποκεντρική προοπτική.
Πρόκειται για ένα βιβλίο που απευθύνεται όχι μόνο στους κοινωνικούς επιστήμονες, αλλά σε κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται να κατανοήσει τις βαθύτερες μεταμορφώσεις της εποχής μας — και να αναρωτηθεί όχι μόνο τι μπορούν να κάνουν οι μηχανές, αλλά κυρίως τι είδους κοινωνία θέλουμε να οικοδομήσουμε μαζί τους.
Σύντομο βιογραφικό συγγραφέα
Ο Μάνος Σαββάκης είναι Καθηγητής, Πρόεδρος, στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
