Γιώργος Ρίζος
Όταν έφτασα στην Οδησσό το 2016 για να σπουδάσω Ιατρική, η πόλη μού συστήθηκε σαν ένα σταυροδρόμι πολιτισμών. Ένα ιστορικό λιμάνι της Μαύρης Θάλασσας που κουβαλά μνήμες αυτοκρατοριών, εμπορίου και μετακινήσεων πληθυσμών. Για έναν Έλληνα, η Οδησσός έχει και μια σιωπηλή οικειότητα: η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε εκεί, το ελληνικό στοιχείο ήταν διαχρονικά παρόν, και η πόλη ανέκαθεν λειτουργούσε ως γέφυρα Ανατολής και Δύσης.
Ωστόσο, η καθημερινότητα ενός ξένου φοιτητή δεν έχει ρομαντισμούς. Η Ουκρανία δεν ήταν κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πράγμα που σήμαινε συνεχή γραφειοκρατία: άδειες παραμονής, βίζες, μεταφράσεις εγγράφων, διοικητικές διαδικασίες που απαιτούσαν υπομονή και επιμονή. Στην αρχή αυτά μοιάζουν εμπόδια, αργότερα γίνονται μέρος της προσαρμογής. Μαθαίνεις να λειτουργείς σε ένα σύστημα διαφορετικό από το οικείο ευρωπαϊκό πλαίσιο.
Η φοιτητική ζωή στην Οδησσό ήταν πολυεθνική. Στα αμφιθέατρα συναντούσες φοιτητές από Ασία, Αφρική, Μέση Ανατολή, Ευρώπη. Οι γλώσσες μπλέκονταν στους διαδρόμους. Οι πολιτισμικές διαφορές γίνονταν καθημερινή εκπαίδευση από μόνεςτους. Η Ιατρική, από τη φύση της, δημιουργεί δεσμούς: η κλινική πράξη σε φέρνει δίπλα στον άλλον, σε αναγκάζει να επικοινωνήσεις πέρα από γλώσσες. Η ζωή είχε ρυθμό γνώριμο σε κάθε φοιτητή: εξεταστικές που έμοιαζαν ατελείωτες, σημειώσεις, καφές αργά τη νύχτα, μικρά διαμερίσματα με κεντρική θέρμανση που συχνά λειτουργούσε «κατά βούληση». Ο ουκρανικός χειμώνας σε μάθαινε αντοχή. Η ξενιτιά σε μάθαινε αυτάρκεια. Τίποτα όμως από αυτά δεν σε προετοιμάζει για το ενδεχόμενο του πολέμου.
Το ξημέρωμα που έσπασε την κανονικότητα
Τα ξημερώματα της 24ης Φεβρουαρίου 2022 χτύπησε το τηλέφωνό μου. Μια
Ουκρανή φίλη, ταραγμένη, μου είπε ότι ένιωσε εκρήξεις και ότι της θύμιζαν γεγονότα προηγούμενων ετών, περιόδους αναταραχής που η χώρα είχε ήδη ζήσει. Η φωνή της είχε εκείνο το βάρος που δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Βγήκα στο μπαλκόνι. Η πόλη έμοιαζε ήσυχη. Σχεδόν γαλήνια. Για λίγες στιγμές σκέφτηκα ότι ίσως υπήρχε υπερβολή.
Και τότε τον είδα. Έναν πύραυλο να σκίζει τον ουρανό. Να κινείται γρήγορα, αθόρυβα σχεδόν, μέχρι τη στιγμή της πρόσκρουσης. Ακούστηκε πρώτα ο κρότος της πτώσης και αμέσως μετά ήρθε το ωστικό κύμα. Δύο ξεχωριστοί ήχοι που χώρισαν τον χρόνο στα δύο: πριν και μετά.
Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα. Δεν ήταν άσκηση, δεν ήταν φήμη, δεν ήταν πολιτική ένταση. Ήταν πόλεμος. Το ίδιο πρωινό έπεσαν άλλοι δύο πύραυλοι στην ευρύτερη περιοχή. Λίγες ώρες αργότερα ήρθαν οι επίσημες ανακοινώσεις. Για την πόλη μας, ο πόλεμος είχε αρχίσει. Άλλες ουκρανικές πόλεις δεχόταν πολύ σφοδρότερες επιθέσεις, όμως για εμάς είχε ήδη χαθεί το βασικό: η αίσθηση ασφάλειας.
Η ζωή υπό σειρήνες
Οι σειρήνες αεροπορικής επιδρομής έγιναν μέρος της καθημερινότητας. Δεν συνηθίζονται ποτέ πραγματικά. Το σώμα αντιδρά πριν προλάβει να σκεφτεί. Μαθαίνεις πού είναι τα καταφύγια, ποιοι χώροι είναι ασφαλέστεροι, ποια διαδρομή να ακολουθήσεις.Οι συζητήσεις άλλαξαν περιεχόμενο. Δεν μιλούσαμε πια για μαθήματα, αλλά γιαπιθανούς στόχους, για διαδρομές διαφυγής, για το αν λειτουργούν τα μέσα μεταφοράς. Οι βαλίτσες δεν άδειαζαν ποτέ πλήρως. Πάντα υπήρχε μια ετοιμότητα, ένα «αν χρειαστεί». Τα σούπερ μάρκετ γέμιζαν και άδειαζαν γρήγορα. Οι ουρές στα ΑΤΜ δεν ήταν πανικός — ήταν πρόνοια. Ο κόσμος προσπαθούσε να διατηρήσει έλεγχο σε μια ανεξέλεγκτη κατάσταση.
Μια πόλη με στρατηγικό βάρος
Η Οδησσός δεν είναι απλώς μια παραθαλάσσια πόλη. Είναι βασικό λιμάνι της Μαύρης Θάλασσας, κομβικό για το εμπόριο, τη ναυτιλία και τις εξαγωγές σιτηρών. Σε γεωπολιτικούς όρους, είναι σημείο στρατηγικής σημασίας. Ως φοιτητής, αυτά ακούγονται σαν θεωρία διεθνών σχέσεων. Με τον πόλεμο, γίνονται καθημερινή πραγματικότητα. Αντιλαμβάνεσαι ότι ο τόπος όπου ζεις βρίσκεται μέσα σε ένα ευρύτερο παιχνίδι ισχύος. Η στρατιωτική παρουσία έγινε εμφανής. Σημεία ελέγχου, περιπολίες, περιορισμοί. Η πόλη συνέχιζε να λειτουργεί, αλλά με διαφορετικό παλμό. Μια σιωπηλή ένταση υπήρχε παντού.
Σπουδάζοντας μέσα στο αβέβαιο
Το πανεπιστήμιο προσπάθησε να συνεχίσει. Μαθήματα εξ αποστάσεως, αλλαγές προγραμμάτων, προσαρμογές. Για την Ιατρική όμως, η κλινική εκπαίδευση είναι θεμέλιο. Δεν αντικαθίσταται εύκολα. Η δυσκολία ήταν κυρίως ψυχολογική. Να διαβάζεις ενώ παρακολουθείς ειδήσεις. Να δίνεις εξετάσεις με το ενδεχόμενο διακοπής ρεύματος. Να σκέφτεσαι το μέλλον όταν το παρόν είναι ασταθές.
Παράλληλα, έβλεπες τους Ουκρανούς συμφοιτητές σου να αντιμετωπίζουν πραγματικά διλήμματα: οικογένειες που έφευγαν, συγγενείς που επιστρατεύονταν, σπίτια που κινδύνευαν. Εκεί καταλαβαίνεις τη διαφορά. Εσύ έχεις πατρίδα αλλού. Εκείνοι έχουν μόνο τη δική τους.
Η αόρατη επίδραση
Ο πόλεμος δεν αφήνει μόνο εικόνες, αφήνει εσωτερικές αλλαγές. Σε κάνει να εκτιμάς πράγματα που θεωρούσες δεδομένα: τη σταθερότητα, τον προγραμματισμό, τον ήσυχο ύπνο. Η ολοκλήρωση των σπουδών σε τέτοιες συνθήκες δεν ήταν απλώς ακαδημαϊκή πορεία. Ήταν άσκηση αντοχής, προσαρμογής και ψυχραιμίας. Η Ιατρική σε μαθαίνει να λειτουργείς σε κρίση — αλλά άλλο να το μελετάς και άλλο να το ζεις.
Τι μένει στο τέλος
Κοιτώντας πίσω, δεν θυμάμαι μόνο φόβο. Θυμάμαι και αλληλεγγύη. Φιλίες που ενισχύθηκαν. Ανθρώπους που βοηθούσαν ο ένας τον άλλον χωρίς δεύτερη σκέψη. Μικρές πράξεις κανονικότητας μέσα στο χάος.
Ίσως αυτή είναι η ουσία: πίσω από τους γεωπολιτικούς χάρτες υπάρχουν ζωές που συνεχίζονται. Φοιτητές που προσπαθούν να τελειώσουν τις σπουδές τους. Άνθρωποι που προσπαθούν να κρατήσουν μια ρουτίνα.
Η Οδησσός για μένα δεν είναι πια μόνο τόπος σπουδών. Είναι υπενθύμιση του πόσο εύθραυστη είναι η κανονικότητα — και πόσο πολύτιμη.
