Η Ελλάδα ως Υπερδύναμη της Ορθοδοξίας: Πώς η Αθήνα Μετατρέπει την Ορθοδοξία σε Γεωπολιτικό Πυλώνα Ισχύος

Του Δρ Γεωργίου Νιβέρογλου, Ταξιάρχου ε.α

Ι. Εισαγωγή

Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου η θρησκεία επιστρέφει δυναμικά ως παράγοντας εξωτερικής πολιτικής, η Ελλάδα κατέχει μια θέση που λίγες χώρες στον κόσμο μπορούν να διεκδικήσουν: αποτελεί ταυτόχρονα την κοιτίδα της Ορθοδοξίας, τη χώρα που συνδέεται άρρηκτα με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το Άγιον Όρος, τον ιστορικό αρωγό των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων σε πέντε ηπείρους. Αυτή η τριπλή ιδιότητα δεν είναι απλώς πολιτισμική κληρονομιά — είναι ενεργός γεωπολιτικός πόρος.Ο όρος «υπερδύναμη» εδώ δεν αναφέρεται σε υλικούς πόρους ή μέγεθος —πεδία όπου η Ελλάδα δεν ανταγωνίζεται τη Μόσχα— αλλά σε ένα διαφορετικό νόμισμα ισχύος: τη θεσμική κεντρικότητα και την κανονική και πνευματική νομιμότητα στον ορθόδοξο κόσμο. Με αυτή τη συγκεκριμένη έννοια, και όχι ως αξίωση παντοδυναμίας, η Ελλάδα μπορεί να νοηθεί ως «υπερδύναμη της Ορθοδοξίας».

Η ελληνική κυβέρνηση αντελήφθη πρόσφατα με ιδιαίτερη ενάργεια τις δυνατότητες αυτού του πόρου.[1] Μπροστά σε μια Ρωσία που χρησιμοποιεί εκκλησιαστικές δομές ως εργαλεία επέκτασης στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή, απέναντι σε χριστιανικές κοινότητες που εκτοπίζονται σε ζώνες σύγκρουσης, και εν μέσω μιας παγκόσμιας αναδιάταξης ισχύος, η Αθήνα προβαίνει σε μια στρατηγική επιλογή: να ενισχύσει τη θρησκευτική της παρουσία στον κόσμο, μετατρέποντας την Ορθοδοξία σε πυλώνα ήπιας ισχύος.

Το παρόν άρθρο αναλύει τους τρεις πυλώνες αυτής της στρατηγικής. Αρχικά παρουσιάζεται το θεωρητικό πλαίσιο εντός του οποίου η Ορθοδοξία νοείται ως πόρος ήπιας ισχύος, και στη συνέχεια εξετάζονται τα τρία εμπειρικά πεδία: η εκκλησιαστική διπλωματία της διασποράς, η ανάσχεση της ρωσικής εκκλησιαστικής επεκτατικότητας στην Αφρική, και η γεωπολιτική αξία του Αγίου Όρους. Το άρθρο επιχειρεί να τεκμηριώσει γιατί η Ελλάδα διαθέτει τα εφόδια για να αναδειχθεί ως η κύρια δύναμη θρησκευτικής διπλωματίας στη σύγχρονη Δύση.

ΙΙ. Θεωρητικό Πλαίσιο: Ορθοδοξία ως Ήπια Ισχύς

Η ακαδημαϊκή έρευνα έχει αναγνωρίσει εδώ και καιρό τον διπλό ρόλο της Ορθοδοξίας — ως θρησκευτικής παράδοσης και ως εθνο-πολιτισμικού δείκτη ταυτότητας. Σύμφωνα με τον καθηγητή Viktor Roudometof, η Ορθοδοξία στη σύγχρονη εποχή λειτουργεί ως «διακρατική κοινότητα» που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα, δημιουργώντας δίκτυα κοινής ταυτότητας που εκτείνονται από τα Βαλκάνια ως την Αφρική και τη διασπορά της Αμερικής.[2]

Ο όρος «ήπια ισχύς» χρειάζεται εδώ μια εννοιολογική διευκρίνιση. Κατά τον Joseph Nye, που εισήγαγε την έννοια, ήπια ισχύς είναι η ικανότητα ενός δρώντος να επιτυγχάνει τους στόχους του μέσω έλξης και πειθούς —της γοητείας των αξιών, του πολιτισμού και της θεσμικής αξιοπιστίας— και όχι μέσω εξαναγκασμού ή οικονομικού ανταλλάγματος (J. Nye, Soft Power: The Means to Success in World Politics, 2004). Η Ορθοδοξία προσφέρει στην Ελλάδα ακριβώς έναν τέτοιο πόρο έλξης: μια κοινή πνευματική και πολιτισμική παράδοση που συνδέει εκατομμύρια πιστούς πέρα από σύνορα. Είναι ωστόσο εξίσου κρίσιμο να διακριθεί η ήπια ισχύς από τη λεγόμενη «οξεία ισχύ» (sharp power) —τη χειραγωγική, υπονομευτική επιρροή που ασκούν αυταρχικά καθεστώτα διεισδύοντας σε θεσμούς, μέσα και κοινωνίες ξένων κρατών (C. Walker & J. Ludwig, «The Meaning of Sharp Power», Foreign Affairs, 2017). Η διάκριση αυτή δεν είναι ακαδημαϊκή λεπτομέρεια: όπως θα φανεί στη συνέχεια, η ελληνική και η ρωσική προσέγγιση τοποθετούνται σε διαφορετικά άκρα αυτού του φάσματος — η πρώτη συνδυάζει ήπια ισχύ με θεσμική στήριξη, η δεύτερη κλίνει προς την οξεία ισχύ της υπονόμευσης.

Στην ελληνική περίπτωση, αυτή η υπερεθνική διάσταση είναι ιδιαίτερα ισχυρή. ^[3] Ο Οικουμενικός Πατριάρχης, με έδρα την Κωνσταντινούπολη αλλά με εξουσία που εκτείνεται σε εκατομμύρια πιστούς σε ολόκληρο τον κόσμο, αποτελεί έναν διεθνή παράγοντα με ιδιαίτερο γεωπολιτικό βάρος. Η Ελλάδα, ως η μόνη δυτική χώρα που συνδέεται θεσμικά με αυτόν τον παράγοντα, διαθέτει έναν πόρο ήπιας ισχύος που δεν κατέχει καμία άλλη χώρα — ούτε τα μεγάλα κράτη της ΕΕ, ούτε οι ΗΠΑ.

Η έρευνα της Kristine Margvelashvili (2025) τεκμηριώνει πώς οι Ορθόδοξες Εκκλησίες αξιοποιούν το «πολιτιστικό κεφάλαιο» για να διαμορφώσουν εθνική ταυτότητα και να ασκήσουν «veto power» σε πολιτικές διαδικασίες. Στο ελληνικό πλαίσιο, η Εκκλησία επιλέγει στρατηγικά πιο επιφυλακτική στάση, περιορίζοντας την παρέμβασή της σε θρησκευτικά ζητήματα — γεγονός που την καθιστά ευέλικτο παράγοντα ισχύος χωρίς να εκτίθεται πολιτικά.[4]

ΙΙΙ. Ο Πρώτος Πυλώνας: Η Στρατηγική των 600 Ιερέων

Τον Ιανουάριο του 2025, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε τη δημιουργία 600 οργανικών θέσεων ιερέων για τα Πατριαρχεία της διασποράς — το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και την Ιερά Μονή Σινά — τη μεγαλύτερη κρατική επένδυση σε εκκλησιαστική υποδομή εδώ και δεκαετίες.[5] Το μέτρο δεν είναι απλώς φιλανθρωπικό. Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, στόχος είναι ρητά η ενίσχυση του ρόλου της Ελλάδας στη «γεωπολιτική των θρησκειών». Η πρωτοβουλία εντάσσεται σε ένα ευρύτερο διεθνές φαινόμενο που η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία αναλύει ως «θρησκευτική ήπια ισχύ» (religious soft power): τη συστηματική αξιοποίηση θρησκευτικών δεσμών και «ιερού κεφαλαίου» ως εργαλείου εξωτερικής πολιτικής από κράτη (P. Mandaville (επιμ.), The Geopolitics of Religious Soft Power: How States Use Religion in Foreign Policy, Oxford University Press, 2023).[6]

Το σχέδιο προβλέπει την πρόσληψη 50 έως 70 κληρικών ετησίως ώσπου να καλυφθούν οι 600 θέσεις.[7] Οι κληρικοί αυτοί θα αναπτυχθούν κυρίως στη Μέση Ανατολή, την Αφρική και την Τουρκία — ακριβώς τις περιοχές όπου η ρωσική εκκλησιαστική επεκτατικότητα είναι πιο έντονη και οι ελληνορθόδοξες κοινότητες πιο ευάλωτες. Η κίνηση αυτή έρχεται να αναστρέψει δεκαετίες παραμέλησης: ως τώρα, το μεγαλύτερο μέρος του κλήρου στη διασπορά υπηρετούσε χωρίς τακτικό μισθό, ασφάλιση ή σύνταξη εκτός από τις οικονομικά ισχυρές κοινότητες ΗΠΑ, Καναδά και Αυστραλίας.

Η πρωτοβουλία αποτελεί καρπό της συστηματικής διαβούλευσης μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και του Οικουμενικού Πατριαρχείου για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η διασπορά υπό τη ρωσική πίεση.[8] Χαρακτηριστικό της γεωπολιτικής διάστασης της πρωτοβουλίας είναι ότι προωθείται ως ειδικό σχέδιο νόμου από το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, στο πλαίσιο συνεργασίας Εκκλησίας και Πολιτείας· έως τα μέσα του 2026 το νομοσχέδιο είχε παρουσιαστεί στη Διαρκή Ιερά Σύνοδο και βρισκόταν στη νομοθετική διαδικασία, γεγονός που τεκμηριώνει τον επίσημο κρατικό χαρακτήρα της πρωτοβουλίας.

ΙV. Ο Δεύτερος Πυλώνας: Αντίβαρο στη Ρωσική Εκκλησιαστική Επεκτατικότητα

Ο κρισιμότερος γεωπολιτικός λόγος για τη στρατηγική στροφή της Αθήνας βρίσκεται στην Αφρική. Μετά την αναγνώριση της αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας το 2019, η Ρωσία αντέδρασε με τη δημιουργία του Πατριαρχικού Εξαρχάτου Αφρικής τον Δεκέμβριο του 2021 — μιας εκκλησιαστικής δομής σχεδιασμένης να αφαιρέσει κλήρο, ενορίες και επιρροή από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας.[9]

Η επέκταση υπήρξε ταχύτατη. Μέσα σε τρία χρόνια, η γεωγραφική παρουσία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Αφρική αυξήθηκε από 4 σε 34 χώρες, ενώ ο κλήρος της σε σχεδόν 270 ιερείς.[10] Η σύνδεση της εκκλησιαστικής επέκτασης με τα ευρύτερα γεωπολιτικά σχέδια της Μόσχας δεν αφήνει αμφιβολίες: το Εξαρχάτο λειτουργεί ως εργαλείο ενίσχυσης των δεσμών Ρωσίας-Αφρικής, σε πλήρη εναρμόνιση με τους στόχους του Κρεμλίνου. Ανησυχητικές μαρτυρίες από την Κένυα αποκαλύπτουν ότι η εκκλησιαστική δραστηριότητα του Εξαρχάτου συνδέεται με στρατολόγηση νέων Αφρικανών για τη ρωσική εμπλοκή στον πόλεμο της Ουκρανίας.[11] Η περίπτωση έχει αναλυθεί και σε επιστημονικό επίπεδο: το Εξαρχάτο εξετάζεται ως παράδειγμα όπου η εκκλησιαστική επέκταση συναρτάται με τη γεωπολιτική στροφή της Μόσχας προς τον Παγκόσμιο Νότο, με τη Ρωσική Εκκλησία να εντάσσει υπό τη δικαιοδοσία της κλήρο της Αλεξάνδρειας χωρίς κανονική μεταβίβαση (βλ. «The Russian Orthodox Church in Africa: For Political or Ecclesial Reasons?», Studies in World Christianity, 2024, DOI 10.3366/swc.2024.0473· και «The Russian Orthodox Church Turns to the Global South», Religions, τ. 15/2024).

Η ελληνική απάντηση αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα. Αφενός, η αποστολή 600 κληρικών στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή αποσκοπεί στην αντιστάθμιση της ρωσικής επέκτασης με ελληνική παρουσία εντός της κανονικής επικράτειας του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, το οποίο εκτείνει την εκκλησιαστική του δικαιοδοσία σε όλες τις χώρες της αφρικανικής ηπείρου και αποτελεί το δεύτερο σε τάξη Ορθόδοξο Πατριαρχείο μετά το Οικουμενικό.[12] Αφετέρου, η Αθήνα εντείνει τη διπλωματική της δραστηριότητα για την προστασία των χριστιανικών κοινοτήτων στη Συρία, οι οποίες ζουν σε καθεστώς αβεβαιότητας μετά την πτώση του Άσαντ και αντιπροσωπεύουν πλέον μόνο το 2–10% του συνολικού πληθυσμού της χώρας.[13]

1. V. Ο Τρίτος Πυλώνας: Το Άγιον Όρος ως Γεωπολιτικός Κόμβος

Η τρίτη διάσταση της ελληνικής θρησκευτικής ισχύος εντοπίζεται στο Άγιον Όρος — ένα μοναδικό στον κόσμο αυτοδιοικούμενο μοναστικό κράτος εντός της ελληνικής επικράτειας, που φιλοξενεί 20 κυρίαρχες Μονές και αποτελεί κέντρο Ορθόδοξης πνευματικότητας παγκοσμίως. Ο Πολιτικός Διοικητής του Αγίου Όρους, Στρατηγός ε.α. Αλκιβιάδης Στεφανής — Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΣ, πρώην Υφυπουργός και Υπουργός Εθνικής Άμυνας — έχει χαρακτηρίσει το Άγιον Όρος σημαντικό παράγοντα ισχύος και κόμβο θρησκευτικής και γεωστρατηγικής διπλωματίας για την Ελλάδα. Η συνδυασμένη στρατιωτική και πολιτική του εμπειρία προσδίδει στη θέση αυτή ιδιαίτερο κύρος: υπό τη διοίκηση του Στρατηγού κ. Στεφανή, το Άγιον Όρος ενισχύει τον ρόλο του ως ενεργού πεδίου θρησκευτικής διπλωματίας, διατηρώντας παράλληλα τον πνευματικό του χαρακτήρα.[14]

Τον Νοέμβριο του 2025, ο ίδιος Διοικητής απηύθυνε πρόσκληση στον Πρόεδρο Τραμπ να επισκεφθεί το Άγιον Όρος κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στην Ελλάδα, εκτιμώντας ότι ο Τραμπ «θα κατανοούσε τη γεωστρατηγική και πνευματική σημασία» της Αθωνικής Πολιτείας. Μια τέτοια επίσκεψη θα είχε τεράστιο συμβολικό αντίκτυπο, αναδεικνύοντας τον ρόλο του Αγίου Όρους ως διπλωματικής σκηνής παγκόσμιας εμβέλειας.

Ταυτόχρονα, το Άγιον Όρος αποτελεί ευαίσθητο πεδίο αντιπαράθεσης. Αναλυτικά άρθρα έχουν αποκαλύψει ότι η Ρωσία αξιοποιεί την πρόσβαση στο Άγιον Όρος για δραστηριότητες που υπερβαίνουν τη μοναστική ζωή, δημιουργώντας ένα πλέγμα επαφών που λειτουργεί εκτός διπλωματικών οδών.[15] Η ένταση γύρω από τη ρωσική παρουσία στον Άθω —με ιστορικό επίκεντρο τη Μονή Αγίου Παντελεήμονος— έχει καταγραφεί και σε ακαδημαϊκό επίπεδο (βλ. N. Fennell, Russian Monks on Mount Athos, και τον συλλογικό τόμο Mount Athos and Russia: 1016–2016, Peter Lang, 2018), ενώ μετά την εισβολή στην Ουκρανία διεθνή μέσα έχουν επισημάνει ανησυχίες για αξιοποίηση του Όρους ως διαύλου ρωσικής επιρροής (NPR, Ιούνιος 2023). Η Ελλάδα διαχειρίζεται αυτή την αντίφαση διατηρώντας την πρόσβαση στο Άγιον Όρος για τους Ορθόδοξους πιστούς, ενώ παράλληλα ασκεί επιτήρηση σε επισκέπτες που παραμένουν πέρα από το επιτρεπτό διάστημα.[16]

Η διπλωματική αξία του Αγίου Όρους εκτείνεται και στις διμερείς σχέσεις. Ο Γεωργιανός Πρόξενος στην Ελλάδα χαρακτήρισε το Άγιον Όρος «πνευματική γέφυρα» μεταξύ Ελλάδας και Γεωργίας, τονίζοντας ότι η κοινή ορθόδοξη κληρονομιά αποτελεί θεμέλιο διπλωματικής σύνδεσης που υπερβαίνει κατά πολύ τις επίσημες εκδηλώσεις.[17] Παρόμοιες δεσμεύσεις υπάρχουν με τη Σερβία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και τη Βόρεια Μακεδονία — χώρες όπου η Ορθοδοξία αποτελεί κεντρικό στοιχείο της εθνικής ταυτότητας και η ελληνική επιρροή μέσω του Αγίου Όρους διατηρεί ξεχωριστό βάρος.[18]

1. VI. Η Ελλάδα ως Δυτικός Αρωγός της Παγκόσμιας Ορθοδοξίας

Η μοναδικότητα της ελληνικής θέσης γίνεται ακόμα πιο ευδιάκριτη όταν εξεταστεί σε σύγκριση με τους άλλους μεγάλους παράγοντες στο πεδίο της Ορθοδοξίας. Η Ρωσία χρησιμοποιεί την Εκκλησία ως εργαλείο κρατικής επέκτασης, υποτάσσοντας τη θρησκευτική αποστολή σε αυταρχικούς γεωπολιτικούς στόχους. Η Σερβία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία διαθέτουν τοπική εκκλησιαστική ισχύ αλλά όχι παγκόσμια εμβέλεια. Μόνο η Ελλάδα, ως μέλος ΕΕ και ΝΑΤΟ, συνδυάζει δυτική δημοκρατική νομιμότητα με τους στενότερους θεσμικούς δεσμούς με τον κορυφαίο θεσμό της παγκόσμιας Ορθοδοξίας.

Εδώ οφείλει κανείς να αντιμετωπίσει ευθέως μια εύλογη ένσταση: αν η Ελλάδα κινητοποιεί κρατικούς πόρους για να προβάλει θρησκευτική επιρροή, σε τι ουσιαστικά διαφέρει από τη Ρωσία; Η απάντηση δεν βρίσκεται στο αν εμπλέκεται το κράτος —εμπλέκεται και στις δύο περιπτώσεις— αλλά στα μέσα, στην κανονικότητα και στους σκοπούς. Ως προς τα μέσα, η ρωσική επέκταση στην Αφρική στηρίζεται στην απόσπαση κλήρου και ενοριών από μια ξένη κανονική δικαιοδοσία —εκείνη του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας— και, κατά τις μαρτυρίες, σε στρατολόγηση για τον πόλεμο· πρόκειται για πρακτικές υπονόμευσης που προσιδιάζουν στην οξεία ισχύ. Η ελληνική πρωτοβουλία, αντιθέτως, ενισχύει τις ίδιες τις κανονικές δομές —το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την Αλεξάνδρεια— κατόπιν διαβούλευσης μαζί τους, χωρίς να συγκροτεί παράλληλες, σχισματικές εκκλησίες. Ως προς την κανονικότητα, η Μόσχα παραβίασε τη συνοδική τάξη της Ορθοδοξίας ιδρύοντας Εξαρχάτο εντός ξένης δικαιοδοσίας, ενώ η Αθήνα στηρίζει τη νόμιμη εκκλησιαστική τάξη. Και ως προς τη διαφάνεια και τους σκοπούς, το ελληνικό μέτρο προωθείται μέσω κοινοβουλευτικής νομοθεσίας και δημόσιου διαλόγου, με δηλωμένο στόχο την προστασία ευάλωτων κοινοτήτων, ενώ η ρωσική δράση παραμένει αδιαφανής και υπηρετεί μια επιθετική εξωτερική πολιτική με στρατιωτικές προεκτάσεις. Η διάκριση, επομένως, δεν ανάγεται στο «είναι θεμιτό όταν το πράττουμε εμείς», αλλά στη διαφορά ανάμεσα σε μια ισχύ που στηρίζει τη συναινετική, κανονική τάξη και σε μια ισχύ που τη διαβρώνει.

Η σημασία αυτής της θέσης δεν διαφεύγει των δυτικών εταίρων. Η απόφαση του Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο τον Δεκέμβριο του 2025 να επιβάλει περιορισμούς βίζας σε αξιωματούχους που παραβιάζουν τη θρησκευτική ελευθερία αποτελεί δείγμα της αυξανόμενης σημασίας που αποδίδουν οι ΗΠΑ στην προστασία των χριστιανικών κοινοτήτων στη Μέση Ανατολή και την Αφρική.[19] Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα αναδύεται ως ο φυσικός εταίρος των ΗΠΑ για μια πιο ενεργή δυτική πολιτική προστασίας των χριστιανικών κοινοτήτων παγκοσμίως.

Σύμφωνα με έρευνα του Pew Research Center (2017), το 76% των Ελλήνων θεωρούσε την ορθόδοξη πίστη βασικό στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας — ποσοστό που, παρά τις τάσεις εκκοσμίκευσης που καταγράφει η diaNEOsis το 2024, παραμένει δείκτης της βαθιάς σύνδεσης θρησκείας και εθνικής ταυτότητας στην Ελλάδα.^[20]

VΙΙ. Επίλογος: Μια Ήπια Ισχύς σε Άνοδο

Η στρατηγική των 600 ιερέων, η ανάσχεση της ρωσικής εκκλησιαστικής επέκτασης, η αξιοποίηση του Αγίου Όρους ως διπλωματικής σκηνής — αυτά τα τρία στοιχεία δεν αποτελούν αποσπασματικές κινήσεις. Συνθέτουν, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, μια συνεκτική ελληνική στρατηγική ήπιας ισχύος με θρησκευτικό πρόσημο.[21]

Βεβαίως, τα εμπόδια δεν είναι αμελητέα. Ο ρωσικός εκκλησιαστικός μηχανισμός διαθέτει πόρους που η Ελλάδα δεν μπορεί να αντιγράψει. Η κλειστή Θεολογική Σχολή της Χάλκης παραμένει ανοιχτή πληγή για τον κλήρο. Και οι εσωτερικές αντιρρήσεις — από εκκλησιαστικούς κύκλους που αντιστέκονται στην «κρατικοποίηση» της θρησκείας — δεν είναι αμελητέες.

Ωστόσο, η ιστορία της ελληνικής θρησκευτικής ισχύος διδάσκει ότι η σταθερότητα υπερτερεί των πόρων. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο επέζησε της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, επέζησε της εχθρικής τουρκικής πολιτικής, επέζησε του Ψυχρού Πολέμου — όχι λόγω στρατιωτικής ισχύος, αλλά λόγω θεσμικής αντοχής και ηθικής αξιοπιστίας. Το Πατριαρχείο, ασφαλώς, δεν αποτελεί όργανο του ελληνικού κράτους· εδρεύει στην Κωνσταντινούπολη και διατηρεί τη δική του οικουμενική αποστολή. Ακριβώς όμως αυτή η ανεξαρτησία είναι που προσδίδει στη στήριξή του από την Αθήνα τον χαρακτήρα νομιμοποιημένης ήπιας ισχύος, και όχι κρατικής χειραγώγησης. Η Ελλάδα δεν κληρονομεί την ανθεκτικότητα του Πατριαρχείου ως κρατικό περιουσιακό στοιχείο· επιλέγει να ευθυγραμμιστεί με αυτήν και να τη στηρίξει. Η σύγχρονη Ελλάδα έχει την ευκαιρία να μετατρέψει αυτή την κληρονομιά σε ένα από τα πιο πρωτότυπα διπλωματικά εργαλεία που διαθέτει μια μικρή χώρα στο παγκόσμιο σκηνικό.

Βιβλιογραφία

Α. Ακαδημικές Μονογραφίες & Επιστημονικά Άρθρα

1. Margvelashvili, K. (2025). “Contested national and digital space, the Orthodox Church, and the new forms of religious engagement: Comparative insights from Georgia and Greece”. Frontiers in Political Science, τ. 7. https://doi.org/10.3389/fpos.2025.1659335
2. Roudometof, V. (2025). “Orthodox Christianity in a global context: Nationalization, transnational communities, and geopolitics”. Στο J. Cesari & L. Greenfeld (επιμ.), The Wiley Companion to Religion, Politics, and Nations. Wiley. https://doi.org/10.1002/9781394240548.ch19
3. Roudometof, V. & Makrides, V.N. (επιμ.) (2010, ανατύπωση 2022). Orthodox Christianity in 21st century Greece: The role of religion in culture, ethnicity and politics. London: Routledge. ISBN 978-1032243344.
4. Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: PublicAffairs.
5. Walker, C. & Ludwig, J. (2017). «The Meaning of Sharp Power: How Authoritarian States Project Influence», Foreign Affairs, 16 Νοεμβρίου 2017· πλήρης έκθεση: Sharp Power: Rising Authoritarian Influence, Washington, D.C.: National Endowment for Democracy.

Β. Αναλυτικές Εργασίες & Think Tank

6. Pew Research Center (2017). “Religious belief and national belonging in Central and Eastern Europe”. 10 Μαΐου 2017. https://www.pewresearch.org/religion/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/
7. Belyaev, S. (2025). “Basics of regulation of the activities of the Russian Orthodox Church in Africa”. Russian International Affairs Council. https://russiancouncil.ru/en/blogs/sergei-belyaev-eng/basics-of-regulation-of-the-activities-of-the-russian-orthodox-church-/
8. Foreign Policy Research Institute (2024). “Russia’s influence in Africa: The role of the Russian Orthodox Church”. Οκτώβριος 2024. https://www.fpri.org/article/2024/10/africa-russian-orthodox-church/
9. Middle East Forum (2025). “Why Greek Orthodox communities matter for the Middle East’s future”. 13 Δεκεμβρίου 2025. https://www.meforum.org/mef-observer/why-greek-orthodox-communities-matter-for-the-middle-easts-future
10. diaNEOsis (2024). «Τι Πιστεύουν οι Έλληνες 2024». Απρίλιος 2024. https://www.dianeosis.org/2024/04/ti-pistevoun-oi-ellines-tou-2024-a-meros/

Γ. Θεσμικές Πηγές

11. World Council of Churches. “Greek Orthodox Patriarchate of Alexandria and All Africa — member church profile”. Geneva: WCC. https://www.oikoumene.org/member-churches/greek-orthodox-patriarchate-of-alexandria-and-all-africa
12. Διαρκής Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος (Ιούνιος 2026). Ανακοινωθέν για το σχέδιο νόμου περί Κληρικών Ομογένειας (θεσμοθέτηση 600 οργανικών θέσεων), προωθούμενο από το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού. Σε νομοθετική διαδικασία κατά τον χρόνο συγγραφής.

Δ. Δημοσιογραφικές Πηγές & Ρεπορτάζ

13. Bitter Winter (24 Φεβρουαρίου 2026). “Africans converts to the Russian Orthodox Church are lured to Russia, then forced to fight in Ukraine.” https://bitterwinter.org/africans-converts-to-the-russian-orthodox-church-are-lured-to-russia-then-forced-to-fight-in-ukraine/
14. Greek City Times (22 Ιανουαρίου 2025). “Greece to financially support 600 Greek Orthodox priests to help protect Christians in Syria and abroad.” https://greekcitytimes.com/2025/01/22/greece-600-greek-orthodox-priests/
15. Greek City Times (7 Νοεμβρίου 2025). “A sacred welcome: Mount Athos invites Donald Trump to the Holy Mountain.” https://greekcitytimes.com/2025/11/07/a-sacred-welcome-mount-athos-invites-donald-trump-to-the-holy-mountain/
16. Modern Diplomacy (23 Οκτωβρίου 2025). “Faith and intelligence: Russia’s sacred diplomacy in Mount Athos.” https://moderndiplomacy.eu/2025/10/23/faith-and-intelligence-russias-sacred-diplomacy-in-mount-athos/

17 Orthodox Times (22 Νοεμβρίου 2024). “Greece’s strategic support of senior Patriarchates with geopolitical significance.” https://orthodoxtimes.com/greeces-strategic-support-of-senior-patriarchates-with-geopolitical-significance/

18. Orthodox Times (22 Δεκεμβρίου 2025). “Georgian Consul: Mount Athos as a spiritual bridge between Georgia and Greece.” https://orthodoxtimes.com/georgian-consul-mount-athos-as-a-9
19. Proto Thema (English edition) (21 Ιανουαρίου 2025). “The Greek Orthodox Patriarchates are strengthened with 600 priests of the diaspora.” https://en.protothema.gr/2025/01/21/the-greek-orthodox-patriarchates-are-strengthened-with-600-priests-of-the-diaspora/
20. Daily Signal (3 Δεκεμβρίου 2025). “Rubio Announces Visa Restrictions on Anyone Carrying Out Violations of Religious Freedom.” https://www.dailysignal.com/2025/12/03/rubio-announces-visa-restrictions-on-anyone-carrying-out-violations-of-religious-freedom/

      Ε. Συμπληρωματικές Ακαδημαϊκές Πηγές

21. Mandaville, P. (επιμ.) (2023). The Geopolitics of Religious Soft Power: How States Use Religion in Foreign Policy. New York: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780197605806.001.0001
22. «The Russian Orthodox Church in Africa: For Political or Ecclesial Reasons? » (2024). Studies in World Christianity, Edinburgh University Press. https://doi.org/10.3366/swc.2024.0473
23. «The Russian Orthodox Church Turns to the Global South: Recalibration of the Geopolitical Culture of the Church» (2024). Religions, τ. 15(12), άρθρο 1517. https://www.mdpi.com/2077-1444/15/12/1517
24. Fennell, N. Russian Monks on Mount Athos. Holy Trinity Publications· και ο συλλογικός τόμος Mount Athos and Russia: 1016–2016 (Friends of Mount Athos / Peter Lang, 2018).

[1]Orthodox Times, “Greece’s strategic support of senior Patriarchates with geopolitical significance”, 22 Νοεμβρίου 2024, https://orthodoxtimes.com/greeces-strategic-support-of-senior-patriarchates-with-geopolitical-significance/

[2]V. Roudometof, “Orthodox Christianity in a global context: Nationalization, transnational communities, and geopolitics”, στο: J. Cesari & L. Greenfeld (επιμ.), The Wiley Companion to Religion, Politics, and Nations, Wiley, 2025, https://doi.org/10.1002/9781394240548.ch19

[3]V. Roudometof & V.N. Makrides (επιμ.), Orthodox Christianity in 21st century Greece: The role of religion in culture, ethnicity and politics, Routledge, 2010 (ανατύπωση 2022), ISBN 978-1032243344.

[4]K. Margvelashvili, “Contested national and digital space, the Orthodox Church, and the new forms of religious engagement: Comparative insights from Georgia and Greece”, Frontiers in Political Science, τ. 7, 18 Δεκεμβρίου 2025, https://doi.org/10.3389/fpos.2025.1659335

[5]Proto Thema (English edition), “The Greek Orthodox Patriarchates are strengthened with 600 priests of the diaspora”, 21 Ιανουαρίου 2025, https://en.protothema.gr/2025/01/21/the-greek-orthodox-patriarchates-are-strengthened-with-600-priests-of-the-diaspora/

[6]Greek City Times, “Greece to financially support 600 Greek Orthodox priests to help protect Christians in Syria and abroad”, 22 Ιανουαρίου 2025, https://greekcitytimes.com/2025/01/22/greece-600-greek-orthodox-priests/

[7]Proto Thema, op. cit.

[8]Orthodox Times, “Greece’s strategic support of senior Patriarchates with geopolitical significance”, op. cit.   Βλ. επίσης: Διαρκής Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, ανακοινωθέν Ιουνίου 2026 — σχέδιο νόμου για τους Κληρικούς της Ομογένειας (600 οργανικές θέσεις), Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού· σε νομοθετική διαδικασία.

[9]Foreign Policy Research Institute, “Russia’s influence in Africa: The role of the Russian Orthodox Church”, Οκτώβριος 2024, https://www.fpri.org/article/2024/10/africa-russian-orthodox-church/

[10]S. Belyaev, “Basics of regulation of the activities of the Russian Orthodox Church in Africa”, Russian International Affairs Council, 2025, https://russiancouncil.ru/en/blogs/sergei-belyaev-eng/basics-of-regulation-of-the-activities-of-the-russian-orthodox-church-/ Τα ίδια στοιχεία (αύξηση από 4 σε 34 χώρες, περ. 270 κληρικοί, 350 ενορίες έως τον Ιούνιο 2024) επιβεβαιώνονται και από δυτικές πηγές· βλ. Bloomberg, “Russia swaps cash for crosses in bid for African influence”, 16 Φεβρουαρίου 2026.

[11]Bitter Winter, “Africans converts to the Russian Orthodox Church are lured to Russia, then forced to fight in Ukraine”, 24 Φεβρουαρίου 2026, https://bitterwinter.org/africans-converts-to-the-russian-orthodox-church-are-lured-to-russia-then-forced-to-fight-in-ukraine/ Βλ. επίσης: Jamestown Foundation, “Russian Orthodox Church Recruits African Students for Moscow’s War in Ukraine”, 22 Ιουλίου 2025, https://jamestown.org/russian-orthodox-church-recruits-african-students-for-moscows-war-in-ukraine/

[12]World Council of Churches, “Greek Orthodox Patriarchate of Alexandria and All Africa — member church profile”, Geneva: WCC, https://www.oikoumene.org/member-churches/greek-orthodox-patriarchate-of-alexandria-and-all-africa

[13]Middle East Forum, “Why Greek Orthodox communities matter for the Middle East’s future”, 13 Δεκεμβρίου 2025, https://www.meforum.org/mef-observer/why-greek-orthodox-communities-matter-for-the-middle-easts-future

[14]Greek City Times, “A sacred welcome: Mount Athos invites Donald Trump to the Holy Mountain”, 7 Νοεμβρίου 2025, https://greekcitytimes.com/2025/11/07/a-sacred-welcome-mount-athos-invites-donald-trump-to-the-holy-mountain/ Για τους χαρακτηρισμούς του ίδιου του Πολιτικού Διοικητή («πυλώνες ισχύος», «εκκλησιαστική θρησκευτική διπλωματία»), βλ. συνεντεύξεις του Α. Στεφανή στα «Παραπολιτικά» 90.1 και στο Πρώτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ, Ιούνιος 2025.

[15]Modern Diplomacy, “Faith and intelligence: Russia’s sacred diplomacy in Mount Athos”, 23 Οκτωβρίου 2025, https://moderndiplomacy.eu/2025/10/23/faith-and-intelligence-russias-sacred-diplomacy-in-mount-athos/

[16]Ibid.

[17]Orthodox Times, “Georgian Consul: Mount Athos as a spiritual bridge between Georgia and Greece”, 22 Δεκεμβρίου 2025, https://orthodoxtimes.com/georgian-consul-mount-athos-as-a-spiritual-bridge-between-georgia-and-greece/

[18]Margvelashvili, op. cit.

[19]Daily Signal, “Rubio Announces Visa Restrictions on Anyone Carrying Out Violations of Religious Freedom”, 3 Δεκεμβρίου 2025, https://www.dailysignal.com/2025/12/03/rubio-announces-visa-restrictions-on-anyone-carrying-out-violations-of-religious-freedom/

[20]Pew Research Center, “Religious belief and national belonging in Central and Eastern Europe”, 10 Μαΐου 2017, κεφ. Ελλάδα, https://www.pewresearch.org/religion/2017/05/10/religious-belief-and-national-belonging-in-central-and-eastern-europe/. Για τάσεις εκκοσμίκευσης βλ. επίσης: diaNEOsis, «Τι Πιστεύουν οι Έλληνες 2024», Απρίλιος 2024, https://www.dianeosis.org/2024/04/ti-pistevoun-oi-ellines-tou-2024-a-meros/

[21]Orthodox Times, “Greece’s strategic support of senior Patriarchates with geopolitical significance”, op. cit.