Η Αθηναϊκή Δημοκρατία αποτελεί το πιο εμβληματικό πολιτικό επίτευγμα της αρχαιότητας και ένα από τα θεμέλια του ευρωπαϊκού πολιτικού πολιτισμού. Η γένεση, η εξέλιξή της και ο τρόπος με τον οποίο η ίδια η Αθήνα μίλησε για το πολίτευμά της εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο διαρκούς επιστημονικού ενδιαφέροντος. Δύο μονογραφίες της Αθηνάς Παπαχρυσοστόμου, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Καρδαμίτσα, φωτίζουν ακριβώς αυτές τις δύο όψεις του αθηναϊκού φαινομένου: αφενός την ιστορική πορεία προς τη συγκρότηση της Δημοκρατίας και αφετέρου την ιδεολογική αυτοπαρουσίαση της Αθηναϊκής Πολιτείας μέσα από τον περίφημο Επιτάφιο λόγο του Περικλή.
Πρόκειται για τα βιβλία Πορεία προς την Αθηναϊκή Δημοκρατία. Η Μαρτυρία των Αρχαίων Πηγών (2014) και Θουκυδίδου Περικλέους Επιτάφιος: Ο ἀγήρως ἔπαινος της Αθηναϊκής Πολιτείας. Μεταφραστική και Ερμηνευτική Προσέγγιση (2020). Αν και αυτοτελή, τα δύο έργα συνομιλούν μεταξύ τους και συνδέονται στενά σε επίπεδο προβληματικής. Το πρώτο παρακολουθεί τη μακρά ιστορική διαμόρφωση του δημοκρατικού πολιτεύματος στην Αθήνα. Το δεύτερο επικεντρώνεται σε ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά κείμενα της αρχαιότητας, στο οποίο η δημοκρατική Αθήνα εκφράζει με τον πιο συμπυκνωμένο τρόπο την πολιτική της αυτοσυνειδησία.
Η Πορεία προς την Αθηναϊκή Δημοκρατία ιχνηλατεί το φαινόμενο της Δημοκρατίας ως δυναμική ιστορική διαδικασία και προσφέρει μια ουσιαστική, κριτική και φιλολογικά θεμελιωμένη απεικόνιση της πολιτειακής πορείας της Αθήνας· και το κάνει με τον πιο γόνιμο τρόπο: επιστρέφοντας στις ίδιες τις αρχαίες πηγές. Η συστηματική επιστροφή στις πρωτογενείς πηγές είναι η καρδιά της μελέτης και αναδεικνύεται σε κεντρική μεθοδολογική επιλογή του βιβλίου. Η πορεία της Αθηναϊκής Πολιτείας παρακολουθείται μέσα από την προσεκτική ανάγνωση αρχαίων κειμένων, που ανήκουν σε διαφορετικά λογοτεχνικά είδη και ιστορικές περιόδους: Όμηρος, Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Ευριπίδης, Αριστοφάνης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Πλούταρχος, Παυσανίας και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς λειτουργούν ως βασικοί μάρτυρες μιας πολιτικής εμπειρίας, που διαμορφώθηκε μέσα από διαδοχικές συγκρούσεις, μεταρρυθμίσεις και θεσμικές καινοτομίες. Μέσα από τις αρχαίες πηγές, το βιβλίο ανιχνεύει τα πρώτα πολιτικά σημαινόμενα των ομηρικών συνελεύσεων, τον μύθο του Θησέα, τις μεγάλες νομοθετικές και θεσμικές παρεμβάσεις, την ανάδυση και παγίωση θεσμών όπως η Εκκλησία του Δήμου, η Βουλή και η Ηλιαία.
Η αρχιτεκτονική του βιβλίου είναι οργανωμένη σε έξι κεφάλαια. Αφετηρία αποτελεί ο Θησέας, στον οποίο η παράδοση αποδίδει τον Συνοικισμό και τις πρώτες μορφές πολιτικής οργάνωσης της πόλης. Μύθος και ιστορία συναντώνται και συνυφαίνονται στη θρυλική μορφή αυτού του αττικού ήρωα, ο οποίος προβάλλεται ως ο ιδρυτής και θεμελιωτής της πόλης των Αθηνών και ως ο μακρινός πρόδρομος της μακραίωνης πολιτειακής εξέλιξής της. Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάζονται η σχετική αναφορά του Θουκυδίδη στον Θησέα, καθώς και αρχαιολογικά ευρήματα που έχουν συνδεθεί με την παράδοση του Συνοικισμού της Αττικής. Μέσα από την εξέταση των πηγών αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο η μορφή του Θησέα συνδέθηκε στην αρχαία γραμματεία με τις απαρχές της πολιτικής συγκρότησης της Αθήνας.
Στο Β΄ κεφάλαιο εξετάζεται το κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο της πόλεως-κράτους, μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η Δημοκρατία, ενώ παράλληλα παρουσιάζονται οι βασικοί θεσμοί της σπαρτιατικής πολιτείας, με αναφορά στον Λυκούργο, καθώς και μαρτυρίες των αρχαίων πηγών για άλλες πόλεις του ελληνικού κόσμου (π.χ. Χίος, Δρήρος, Γόρτυνα). Η ένταξη της αθηναϊκής περίπτωσης στο ευρύτερο αυτό πλαίσιο και η ιδιαίτερη αναφορά στη Σπάρτη επιτρέπουν να αναδειχθεί η Αθηναϊκή Δημοκρατία όχι ως μοναχικό θαύμα, αλλά ως μία ιστορική απάντηση ανάμεσα σε άλλες πολιτειακές διαδρομές, γεγονός που, μέσα από τη συγκριτική προοπτική, καθιστά την ιδιαιτερότητά της ακόμη πιο ευκρινή.
Στη συνέχεια, η μελέτη στρέφεται στον Σόλωνα (Γ΄ κεφ.), τον Κλεισθένη (Δ΄ κεφ.) και τους Εφιάλτη και Περικλή (Ε΄ κεφ.), παρακολουθώντας βήμα προς βήμα τις θεμελιώδεις μεταβολές που οδήγησαν από τις πρώτες μεταρρυθμιστικές τομές στην πλήρη και αμετάκλητη παγίωση της δημοκρατίας. Θησέας, Σόλων, Κλεισθένης, Εφιάλτης και Περικλής εμφανίζονται ως κομβικές μορφές σε μια ιστορική αλληλουχία που ενώνει μύθο, πολιτική πράξη και συλλογική μνήμη. Η σεισάχθεια, η τιμοκρατική οργάνωση, η αναδιάρθρωση του πληθυσμού σε δήμους, φυλές και τριττύες, η αποδυνάμωση του Αρείου Πάγου, η ενίσχυση των συλλογικών οργάνων της πόλης — όλα αυτά αναλύονται και παρουσιάζονται στο βιβλίο όχι ως τεχνικές μεταρρυθμίσεις, αλλά ως σταθμοί μιας ιστορικής μεταβολής που άλλαξε ριζικά το νόημα της πολιτικής κοινότητας. Η Αθήνα δεν αποκτά απλώς νέους θεσμούς. Μαθαίνει να φαντάζεται αλλιώς τον εαυτό της.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο τελευταίο κεφάλαιο (Στ΄), το οποίο είναι αφιερωμένο στον Πολίτη της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και προσδίδει στο βιβλίο ακόμη μεγαλύτερη επικαιρότητα. Η Δημοκρατία παρουσιάζεται όχι μόνο ως σύστημα θεσμών και αρμοδιοτήτων, αλλά και ως τρόπος ζωής που προϋποθέτει συμμετοχή, ευθύνη και συνέπειες. Αναλύονται με ακρίβεια η έννοια του πολίτη, η διαδικασία απόκτησης πολιτικών δικαιωμάτων, ο ενεργός ρόλος στην Εκκλησία του Δήμου, η Δοκιμασία των αρχόντων, καθώς και η θέση των μετοίκων και των δούλων. Έτσι, αναδύεται μια πολιτεία ισχυρή, σύνθετη και ρηξικέλευθη, αλλά ταυτόχρονα σαφώς προσδιορισμένη μέσα στις ακριβείς ιστορικές της συντεταγμένες.
Από αυτή τη μακρά ιστορική διαδρομή, το δεύτερο βιβλίο, αφιερωμένο στον θουκυδίδειο Επιτάφιο λόγο του Περικλή, μας μεταφέρει σε μια κορυφαία στιγμή πολιτικού λόγου. Αν το πρώτο βιβλίο εξετάζει το πώς γεννήθηκε η δημοκρατία, το δεύτερο εξετάζει το πώς η ίδια η δημοκρατική Αθήνα μίλησε για τον εαυτό της.
Ο Επιτάφιος Λόγος του Περικλή δεν είναι απλώς ένα επιμνημόσυνο κείμενο για τους νεκρούς του πρώτου έτους του Πελοποννησιακού πολέμου· είναι κάτι πολύ ευρύτερο. Είναι ένας ρητορικός λόγος, στον οποίο η πόλη επαινεί τους νεκρούς της επαινώντας συγχρόνως τον εαυτό της. Είναι ένας ύμνος στην Αθήνα, στο πολίτευμά της, τους θεσμούς τον τρόπο ζωής, το αξιακό της σύστημα. Είναι, για να χρησιμοποιήσουμε τον εύστοχο υπότιτλο της μονογραφίας, ο ἀγήρως ἔπαινος της Αθηναϊκής Πολιτείας.
Το βιβλίο επιχειρεί μια ολοκληρωμένη μεταφραστική και ερμηνευτική προσέγγιση στο θουκυδίδειο κείμενο, εντάσσοντάς το τόσο στο άμεσο περικείμενό του, δηλαδή στο σύνολο του έργου του Θουκυδίδη, όσο και στο ευρύτερο πλαίσιο της ελληνικής γραμματείας. Ο βασικός κορμός της μονογραφίας αποτελείται από τη μετάφραση και τον αναλυτικό σχολιασμό του Επιταφίου (Θουκ. 2.35-2.46), ενώ το έργο πλαισιώνεται από εισαγωγή και παράρτημα.
Τη μονογραφία προλογίζει ο Καθηγητής Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Βοστόνης Loren J. Samons II. Ακολουθεί προλογικό σημείωμα, στο οποίο παρουσιάζονται η μεθοδολογία και οι στόχοι της μελέτης. Η εκτενής εισαγωγή εξετάζει αρχικά τον βίο του Θουκυδίδη και το ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο έδρασε. Στη συνέχεια παρουσιάζονται βασικές πτυχές του έργου του ιστορικού, όπως ο τίτλος, η δομή, το περιεχόμενο και η γλώσσα των Ιστοριών του, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη θουκυδίδεια μεθοδολογία. Η εισαγωγή ολοκληρώνεται με παρουσίαση της πολιτικής εικόνας του Περικλή και με επισκόπηση του Επιταφίου Λόγου και της εσωτερικής του διάρθρωσης. Με τον τρόπο αυτόν ο αναγνώστης εισέρχεται στο κείμενο εφοδιασμένος με το απαραίτητο ιστορικό, λογοτεχνικό και ιδεολογικό πλαίσιο.
Μετά την εισαγωγή παρατίθεται το αρχαίο κείμενο του Επιταφίου και η νεοελληνική μετάφρασή του σε αντικριστές σελίδες, ώστε να διευκολύνεται η παράλληλη ανάγνωση. Το κείμενο πλαισιώνεται από την εισαγωγική και την καταληκτική παράγραφο της σχετικής ενότητας του Θουκυδίδη (2.34 και 2.47), προκειμένου να αποδοθεί πληρέστερα το περικείμενο της δημηγορίας. Η μεταφραστική προσέγγιση επιδιώκει έναν ισορροπημένο συνδυασμό ανάμεσα σε έναν αισθητικά αποδεκτό νεοελληνικό λόγο και στη συντακτική και εκφραστική δομή του αρχαίου κειμένου. Στόχος είναι να διατηρηθούν, στο μέτρο του δυνατού, όχι μόνο το νόημα και το πνεύμα του πρωτοτύπου, αλλά και ο εσωτερικός ρυθμός του θουκυδίδειου λόγου. Παράλληλα, σε επιλεγμένα σημεία αναδεικνύεται η συνάρτηση της νεοελληνικής απόδοσης με την αρχαιοελληνική λέξη, ώστε να καταστεί εμφανές το γλωσσικό και ιδεολογικό φορτίο συγκεκριμένων όρων.
Ακολουθεί το εκτενές τμήμα των σχολίων, οργανωμένο κατά κεφάλαιο (Θουκ. 2.34-2.47). Ο σχολιασμός καλύπτει ζητήματα ιδεολογικού περιεχομένου, συντακτικών και γραμματικών φαινομένων, καθώς και λεξιλογικών επιλογών, δεδομένου ότι στη θουκυδίδεια γραφή η σύνταξη, η γραμματική και η λέξη λειτουργούν ως φορείς και ενισχυτές του νοήματος. Τα σχόλια εμπλουτίζονται με ειδικές παρενθετικές ενότητες και επιλογικές αναφορές, που φωτίζουν συναφή ζητήματα, όπως, για παράδειγμα, η περίπτωση της Μύρτιδος, ενός εντεκάχρονου κοριτσιού που πέθανε στον λοιμό των Αθηνών και του οποίου το πρόσωπο ανασυστάθηκε από την επιστημονική ομάδα του Καθηγητή Ορθοδοντικής του ΕΚΠΑ Μανώλη Ι. Παπαγρηγοράκη.
Το βιβλίο ενισχύεται από το Παράρτημα με την 1η και την 3η Δημηγορία του Περικλή (Θουκ. 1.140-144 και 2.60-64), σε αρχαίο κείμενο και νεοελληνική μετάφραση. Η επιλογή αυτή επιτρέπει στον αναγνώστη να γνωρίσει τον Περικλή όχι μόνο στη μεγάλη στιγμή του Επιταφίου, αλλά στο ευρύτερο φάσμα της θουκυδίδειας πολιτικής του προσωπογραφίας.
Διαβασμένα μαζί, τα δύο βιβλία της Αθηνάς Παπαχρυσοστόμου φανερώνουν τη συνοχή ενός ευρύτερου επιστημονικού σχεδίου. Η Πορεία προς την Αθηναϊκή Δημοκρατία ανασυνθέτει τη μακρά διαδρομή, τις προϋποθέσεις, τις θεσμικές τομές και τις ιδεολογικές μεταβολές. Ο Περικλέους Επιτάφιος φωτίζει την ύψιστη στιγμή κατά την οποία αυτό το ιστορικό οικοδόμημα γίνεται λόγος, αυτοεικόνα και πολιτικός αυτοέπαινος. Το ένα βιβλίο δείχνει πώς συγκροτήθηκε η δημοκρατική Αθήνα. Το άλλο πώς η ίδια η Αθήνα επέλεξε να μιλήσει για τον εαυτό της.
Σε μια εποχή όπου η λέξη «Δημοκρατία» χρησιμοποιείται συχνά μηχανικά, ρηχά ή τελετουργικά, τα δύο αυτά έργα υπενθυμίζουν κάτι πολύ πιο ουσιώδες: ότι η Δημοκρατία έχει ιστορία, κόστος, ένταση, λέξεις, θεσμούς, αντιφάσεις και απαιτήσεις. Και ότι η επιστροφή στις αρχαίες πηγές δεν είναι πράξη ακαδημαϊκής ευσέβειας, αλλά πνευματική ανάγκη. Γιατί μόνο έτσι μπορούμε να ξαναδούμε, χωρίς κοινοτοπίες και χωρίς αυτάρεσκες βεβαιότητες, τι σήμαινε και τι μπορεί ακόμα να σημαίνει η πολιτική ελευθερία.
