Του Βασίλη Σπυρόπουλου
Η πρόσφατη σύνοδος κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι δηλώσεις των Φρίντριχ Μερτς και Εμανουέλ Μακρόν περί «απαγκίστρωσης» από τις Ηνωμένες Πολιτείες ανέδειξαν με ωμό τρόπο μια βαθύτερη κρίση: η ΕΕ δεν διαθέτει σαφή στρατηγική ταυτότητα και κινείται αποσπασματικά, προσπαθώντας να καλύψει χαμένο έδαφος σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία.
Οι τοποθετήσεις του Γερμανού καγκελάριου και του Γάλλου προέδρου δεν αποτελούν συνεκτικό σχέδιο, αλλά μάλλον μια καθυστερημένη παραδοχή ότι η Ευρώπη έχει παραμείνει θεατής στα μεγάλα γεωπολιτικά και οικονομικά παιχνίδια του 21ου αιώνα. Η ρητορική περί «στρατηγικής αυτονομίας» επαναλαμβάνεται εδώ και χρόνια, αλλά ποτέ δεν συνοδεύτηκε από τις αναγκαίες θεσμικές και πολιτικές τομές. Το αποτέλεσμα είναι μια Ένωση που σήμερα μιλά για ανεξαρτησία, ενώ παραμένει βαθιά εξαρτημένη σε όλα τα κρίσιμα επίπεδα.
Στον τομέα της άμυνας, η ΕΕ εξακολουθεί να λειτουργεί ως πολιτικός κομπάρσος του ΝΑΤΟ. Παρά τις φιλοδοξίες για ευρωπαϊκή αμυντική αρχιτεκτονική, δεν υπάρχει κοινό στρατηγικό δόγμα, κοινή βιομηχανική πολιτική εξοπλισμών ούτε αξιόπιστη επιχειρησιακή ικανότητα. Η συζήτηση περί ευρωπαϊκής πυρηνικής ομπρέλας ή ανεξάρτητης αποτρεπτικής ισχύος είναι περισσότερο πολιτική φαντασίωση παρά εφαρμόσιμο σχέδιο.
Στην εξωτερική πολιτική, η κατάσταση είναι εξίσου αποκαρδιωτική. Η ΕΕ εμφανίζεται διαιρεμένη, με αντικρουόμενες εθνικές στρατηγικές και χωρίς ενιαία φωνή απέναντι σε μεγάλες δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία. Η πιθανή προσέγγιση Μακρόν με τον Πούτιν δεν είναι προϊόν μιας συλλογικής ευρωπαϊκής στρατηγικής, αλλά μονομερής γαλλική πρωτοβουλία, που απλώς εκθέτει το θεσμικό κενό της Ένωσης.
Στο πεδίο της ενέργειας, η Ευρώπη βρίσκεται ουσιαστικά εκτός παιχνιδιού. Η ενεργειακή μετάβαση προχωρά αποσπασματικά, η εξάρτηση από εισαγόμενους πόρους παραμένει, ενώ οι μεγάλες ενεργειακές συμφωνίες και οι νέοι διάδρομοι ισχύος διαμορφώνονται κυρίως από τις ΗΠΑ, την Κίνα, τις χώρες του Κόλπου και τη Ρωσία. Η ΕΕ ακολουθεί, αντί να διαμορφώνει.
Όσον αφορά τις επενδύσεις και την τεχνολογία, το χάσμα είναι ακόμη πιο εμφανές. Οι ΗΠΑ και η Κίνα ηγούνται στην τεχνητή νοημοσύνη, στις πλατφόρμες, στη βιομηχανική πολιτική και στα κεφάλαια υψηλού ρίσκου. Η Ευρώπη περιορίζεται σε ρυθμιστικό ρόλο, παράγοντας κανόνες για τεχνολογίες που δεν ελέγχει και κεφάλαια που δεν διαθέτει. Η γεωοικονομική ισχύς της Ένωσης φθίνει, ενώ η στρατηγική της αυτονομία παραμένει σύνθημα χωρίς υλική βάση.
Συνολικά, η ΕΕ μοιάζει να έχει χάσει το ιστορικό της momentum. Αντί να ηγηθεί στη διαμόρφωση της νέας πολυπολικής τάξης, αντιδρά σπασμωδικά, προσπαθώντας να προσαρμοστεί εκ των υστέρων. Οι δηλώσεις Μερτς και Μακρόν αποτελούν περισσότερο ένδειξη πανικού παρά ένδειξη στρατηγικού οράματος.
Η Ευρώπη βρίσκεται σήμερα σε ένα επικίνδυνο ενδιάμεσο στάδιο: ούτε πλήρως ενταγμένη σε μια σαφή ατλαντική στρατηγική, ούτε ικανή να λειτουργήσει ως αυτόνομος γεωπολιτικός πόλος. Χωρίς κοινή πυξίδα στην άμυνα, στην εξωτερική πολιτική, στην ενέργεια και στις επενδύσεις, κινδυνεύει να μετατραπεί από παγκόσμιος παράγοντας σε περιφερειακή δύναμη με παγκόσμιες φιλοδοξίες αλλά περιορισμένη πραγματική ισχύ.
