Η διαχρονικότητα της αξίας των Στρατηγημάτων του Πολύαινου

Ιωάννης Μ. Κούζας

Ο συγγραφέας και το έργο του

Ο Πολύαινος ήταν Έλληνας συγγραφέας που έζησε την εποχή του Μάρκου Αυρηλίου (161-180 μ.Χ.). Έγραψε το έργο Στρατηγήματα σε οκτώ βιβλία και το αφιέρωσε στους συν-αυτοκράτορες Μάρκο Αυρήλιο και τον αδελφό του Λεύκιο Βήρο (Lucius Verus), για να το μελετήσουν και να εφαρμόσουν αυτά τα στρατηγήματα κατά τον πόλεμο που διεξήγαγε η Ρώμη κατά των Πάρθων (Παρθικός πόλεμος 161-166 μ.Χ.) αλλά και κατά την άσκηση της εξουσίας τους.

Σε μια εποχή που επικρατούσε ακόμη το μιλιταριστικό πνεύμα και οι πόλεμοι της Ρώμης συνεχίζονταν, είτε ως επιθετικοί είτε ως αμυντικοί, τέτοια έργα, που μετέδιδαν στρατιωτική γνώση και υποδείκνυαν στρατιωτική τακτική, είχαν αξία χρησιμοθηρική και θεωρούνταν απαραίτητα βοηθήματα των στρατηγών που διεξήγαν τις επιχειρήσεις. Οι μεγάλοι στρατηγοί του παρελθόντος μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πρότυπα, για να υποδείξουν στους Ρωμαίους τον τρόπο της πολεμικής τους δράσης.

Τῆς στρατηγικῆς ἐπιστήμης ἐφόδια ταυτὶ προσφέρω, ὅσα τῶν πάλαι γέγονε στρατηγήματα, ὑμῖν τε αὐτοῖς πολλὴν ἐμπειρίαν παλαιῶν ἔργων, τοῖς τε ὑπὸ ὑμῶν πεμπομένοις πολεμάρχοις ἢ στρατηγοῖς ἢ μυριάρχοις ἢ χιλιάρχοις ἢ ἑξακοσιάρχοις ἢ ὅσαι ἄλλαι ὅπλων ἀρχαὶ, διδασκομένοις ἀρχαίων κατορθωμάτων ἀρετὰς καὶ τέχνας (Πολύαινος, Στρατηγήματα,  βιβλίο Α΄, πρόλογος).

(Αυτά εδώ τα εφόδια της στρατηγικής επιστήμης, όσα δηλαδή από τα στρατηγήματα έχουν εφαρμοστεί στην παλαιά εποχή, προσφέρω σε σας τους ίδιους την πλούσια εμπειρία των παλαιών έργων, σ’ αυτούς που αποστέλλονται από εσάς ως πολέμαρχοι ή ως στρατηγοί ή ως διοικητές δέκα χιλιάδων ή χιλίων ή εξακοσίων ανδρών ή όσοι άλλοι είναι διοικητές του στρατού, για να διδαχθούν τις αρετές και τις πολεμικές τέχνες από τα παλαιά κατορθώματα).

Ο Πολύαινος, παράλληλα, ως απευθυνόμενος σε δύο κυβερνήτες μιας μεγάλης αυτοκρατορίας, συμπεριέλαβε στο έργο του και στρατηγήματα για τη διοίκηση και τη διακυβέρνηση, παραδείγματα στρατηγημάτων που εφαρμόστηκαν στο παρελθόν από μεγάλους ηγέτες, προκειμένου να έχουν εξασφαλισμένη την τάξη και την πειθαρχία στην επικράτειά τους.

Το έργο, επίσης, έχει διανθιστεί και με στρατηγήματα του κοινωνικού χώρου, αφού, εκτός από τη διοίκηση και τους πολέμους, οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους είναι αναγκασμένοι να προβαίνουν σε πράξεις και ενέργειες που προκύπτουν από τη σχέση και την αλληλεξάρτησή τους με τα άλλα μέλη της κοινότητάς τους. Έτσι, επί παραδείγματι, διαπιστώνουμε πως υπάρχουν στρατηγήματα που αναφέρονται στην οικονομία, την απόκτηση πλούτου, τη δωροδοκία, την κολακεία, την πλεονεξία, τον έρωτα, τη φιλία, την προδοσία, την πίστη στη θεία δίκη κ.λπ.

Το έργο περιελάμβανε 900 στρατηγήματα, από τα οποία διασώθηκαν 851. Είναι χωρισμένο σε οκτώ βιβλία και ο θεματικός τους χωρισμός έγινε κατά χρονικές περιόδους, εθνικότητες, αξιώματα και φύλα. Τα έξι πρώτα περιλαμβάνουν τα στρατηγήματα των πιο γνωστών Ελλήνων στρατηγών. Το έβδομο βιβλίο αναφέρεται σε «βαρβάρους» ή ξένους ανθρώπους και το όγδοο στους Ρωμαίους και τις διάσημες γυναίκες της Ρώμης.

Τα Excerpta (Περικοπές) του Πολύαινου

Εξ αιτίας της πολυπλοκότητας των θεμάτων το έργο του Πολύαινου κατά τον 9^ο αιώνα μ.Χ. υπέστη μία επεξεργασία, για να περιοριστεί ο όγκος του και να μείνουν μόνον εκείνα τα στρατηγήματα, τα οποία είχαν σχέση με την προετοιμασία και τη διεξαγωγή ενός πολέμου. Έτσι, προέκυψαν 356 αναδιαμορφωμένα στρατηγήματα, τα οποία κατανεμήθηκαν σε 58 κεφάλαια με θεματικά κριτήρια.

Ενδεικτικά:

1. Περὶ τοῦ ποῖον δεῖ τὸν στρατηγὸν εἶναι.
2. Περὶ τῆς τῶν ὑπηκόων εὐνοίας.
3. Περὶ τῆς τῶν πολεμίων ἀσκῄσεως καὶ σωφροσύνης.

(Σχετικά με την άσκηση στον πόλεμο και την εγκράτεια)

4. Περὶ τοῦ πῶς ἄν τις τοῖς πολεμίοις προσάγοιτο.

(Πώς θα μπορούσε κάποιος να πάρει με το μέρος του τους εχθρούς).

5. Δειλῶν διάκρισις.
6. Φίλων δοκιμασία.
7. Περὶ κατασκόπων.
8. Ὅτι δεῖ τοῖς πολεμίοις ἄλλους πολεμίους κατασκευάζειν.

(Πώς πρέπει να κάνουμε άλλους να είναι εχθρικοί στους εχθρούς μας).

9. Περὶ ἀπιστίας εὐκαίρου.

(Σχετικά με την έγκαιρη εξαπάτηση).

10. Περὶ χάρακος.

(Σχετικά με το χαράκωμα).

……………………………………………..

1. Ὅσα κατὰ ἱππέων.

(Μέτρα εξουδετέρωσης του ιππικού).

2. Περὶ τῆς ἐν τῇ ἀναχωρήσει ἀσφαλείας.
3. Φυγὴ ἐκ τόπων ἐπικινδύνων.
4. Ποταμῶν διαβάσεις.
5. Ὀρῶν ἀποτόμων ἀναβάσεις.
6. Πόλεων ἁλώσεις.
7. Πέτρας ἀποτόμου ἅλωσις.
8. Ἀσφάλεια πόλεων.
9. Ναυμαχικά.
10. Κατάληψις παραλίων τόπων καί πόλεων.

Ο ορισμός των στρατηγημάτων

Στρατήγημα είναι η πράξη του στρατηγού, ιδίως η πράξη στρατηγικής ευφυΐας, το τέχνασμα, η πανουργία ή ο δόλος, για να επιτευχθεί ένας σκοπός. Κατά το Λεξικόν του Σουΐδα, στρατήγημα σημαίνει σόφισμα, κατόρθωσις. Κατά τον Κοραή στρατήγημα είναι σόφισμα του στρατηγού «σκοπόν ἔχοντος να νικήσῃ τούς ἐχθρούς, ἤ να μή νικηθῇ ὑπ’ αὐτούς». Η παρεμφερής λέξη στρατηγικά σημαίνει πραγματεία περί στρατηγίας, πράγματα που πρέπει να γνωρίζει ένας στρατηγός, ώστε να διαχειριστεί την εξουσία του. Ο Σ. Κ. Σακελλαρόπουλος κατατάσσει το έργο των συγγραφέων στρατηγημάτων στις πρακτικές επιστήμες και τους αποκαλεί γεωμετρικούς ή στρατηγικούς συγγραφείς (agrimensores ή gromatici).

Η αξία του έργου του Πολύαινου σήμερα

Το έργο σήμερα απευθύνεται στον στρατηγό, τον πολιτευτή, τον πολιτικό, τον οικονομολόγο και τον άνθρωπο της καθημερινότητας, γιατί μέσω αυτού θα γνωρίσουν τη φύση του ανθρώπου, η οποία είναι ίδια όσα χρόνια και αν περάσουν.

Διαβάζοντας το έργο:

1. Ο στρατηγός θα μάθει πώς να κερδίσει τη μάχη ή να διοικήσει το στράτευμα.
2. Ο πολιτικός θα μάθει πώς θα πείσει τους ψηφοφόρους, για να αποκτήσει την εξουσία και να διοικήσει.
3. Ο επιχειρηματίας θα διαβάσει τεχνάσματα που, ενδεχομένως, θα τον βοηθήσουν να πουλήσει το προϊόν και να βγάλει κέρδος.
4. Ο απλός πολίτης, ο απλός άνθρωπος, από την άλλη πλευρά, θα μάθει τα τεχνάσματα που χρησιμοποιούν όλοι οι προηγούμενοι για να τον επηρεάσουν ή να τον παραπλανήσουν και έτσι θα μπορέσει να προστατευτεί.

Παραδείγματα από τη διεξαγωγή ενός πολέμου ή μιας μάχης

1. Ο Φίλιππος στη Χαιρώνεια, αφού παρατάχθηκε για μάχη εναντίον των Αθηναίων, υποχώρησε και έφευγε. Ο Στρατοκλής, ο στρατηγός των Αθηναίων, φώναξε: «Δεν πρέπει να σταματήσουμε να επιτιθέμεθα, έως ότου κλείσουμε τους εχθρούς στη Μακεδονία» και δεν σταμάτησε να τους καταδιώκει. Ο Φίλιππος είπε: «Οι Αθηναίοι δεν ξέρουν να νικούν» και υποχωρούσε σταδιακά με συνασπισμένη τη φάλαγγα και προστατευμένος με τις ασπίδες. Μετά από λίγο, κατέλαβε κάποιες ψηλότερες τοποθεσίες, ενθάρρυνε το στράτευμά του, έκανε μεταβολή, επιτέθηκε με ορμή εναντίον των Αθηναίων και, αφού αγωνίστηκε με γενναιότητα, πέτυχε τη νίκη.

2. Ο Αλέξανδρος μετά τη μάχη στα Άρβηλα έπρεπε να περάσει από τις Περσίδες Πύλες στο όρος Ζάργος, μία δίοδο ανάμεσα σε στενά και ψηλά βουνά. Ο Αριοβαρζάνης, συγγενής του Δαρείου, είχε συγκεντρώσει πολυπληθή στρατό και τη φρουρούσε. Όταν οι Μακεδόνες προσπάθησαν να περάσουν δέχτηκαν καταιγισμό από βέλη, βράχια και πέτρες. Ο Αλέξανδρος, φρονίμως ποιών, υποχώρησε με το στράτευμά του και το εγκατέστησε σε μια απόσταση 5 περίπου χιλιομέτρων μακριά από τη δίοδο. Ακολουθώντας τις οδηγίες ενός βοσκού, ο οποίος τον πληροφόρησε ότι υπάρχει ένα κρυφό μονοπάτι που οδηγεί πάνω και πίσω από τους Πέρσες, με επιλεγμένους οπλίτες και Σκύθες τοξότες έκανε τη νύχτα πορεία μέσα από την πυκνή βλάστηση και βρέθηκε πίσω από τους Πέρσες και σε υψηλότερο σημείο από αυτούς. Με το ξημέρωμα έδωσε σήμα από την κορυφή του βουνού να γίνει ταυτόχρονη επίθεση από ψηλά και από το στρατόπεδό του στην πεδιάδα. Οι Πέρσες αιφνιδιάστηκαν και παγιδευμένοι ανάμεσα στους πάνω και κάτω αντιπάλους τους τράπηκαν σε φυγή με πολλές απώλειες. Έτσι, έμεινε η δίοδος ελεύθερη για να περάσει ο στρατός του Αλεξάνδρου.

Παραδείγματα απόκτησης της πολιτικής εξουσίας και της άσκησης διοικήσεως

1. Ο Πεισίστρατος ήταν εξόριστος στην Εύβοια. Όταν αποφάσισε να καταλάβει την εξουσία στην Αθήνα προχώρησε με ένα μικρό στρατό προς την Παλλήνη και εκεί σκότωσε τους πρώτους αντιπάλους. Προχωρώντας όμως συναντούσε όλο και περισσότερους. Γι’ αυτό έδωσε εντολή οι δικοί του να φορέσουν στεφάνια από κλαδιά ελιάς και να μην σκοτώνουν όσους συναντούσαν, αλλά να τους λένε ότι έκαναν ανακωχή με τους προηγούμενους. Ο ίδιος διαμόρφωσε ένα άρμα στολισμένο με μεγαλοπρέπεια και έχοντας πλάι του τη Φύη, μια εντυπωσιακή γυναίκα, ψηλή και όμορφη, όμοια με την Παλλάδα Αθηνά, προχωρούσε εντυπωσιάζοντας τους Αθηναίους, οι οποίοι πείσθηκαν από το σκηνικό ότι η θεά Αθηνά καθοδηγεί τον Πεισίστρατο. Έτσι, χωρίς αντίσταση προήλασε μέχρι την πόλη και εγκαθίδρυσε το τυραννικό πολίτευμα στους Αθηναίους.

2. Ο Περικλής, καταγόμενος από την οικογένεια των Αλκμεωνιδών, ήταν πλούσιος και είχε μεγάλη ιδιοκτησία γης. Ένα χρόνο πριν από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, όταν ο Αρχίδαμος Β΄, ο Σπαρτιάτης βασιλιάς, εισέβαλε στην Αττική, θα έδινε εντολή στους στρατιώτες του να λεηλατούν την ύπαιθρο. Ο Περικλής, που γνώριζε τον Αρχίδαμο και τον τρόπο σκέψης και ενεργειών του, αμέσως πήγε στην Εκκλησία του Δήμου και χάρισε στην πόλη όλη την ιδιοκτησία γης που είχε, γιατί ο Αρχίδαμος θα έδινε εντολή να λεηλατούν τις περιουσίες όλων των άλλων, εκτός από την περιουσία τη δική του, για να τον καταστήσει ύποπτο στα μάτια των Αθηναίων. Έτσι, έχοντας την εμπιστοσύνη των Αθηναίων εξακολούθησε με κύρος να τους κυβερνά μέχρι τον θάνατό του.

3. Μετά τη σύλληψη του Κροίσου, όταν οι Λυδοί αποστάτησαν πάλι, ενώ ο Κύρος πήγαινε στη Βαβυλώνα, έστειλε τον Μήδο Μαζάρη με τη διαταγή, όταν καταλάβει τη χώρα, να τους αφαιρέσει τα όπλα και τα άλογα και να τους αναγκάσει να φορούν γυναικεία ρούχα και να μην μαθαίνουν πλέον τοξοβολία και ιππασία, αλλά όλοι να υφαίνουν και να ασχολούνται με το τραγούδι, σκοπεύοντας με αυτές τις ασχολίες, όπως φαίνεται, να εκθηλύσει τις ψυχές τους. Και έτσι οι Λυδοί έχουν γίνει οι πιο ανίκανοι για πόλεμο μεταξύ των βαρβάρων, ενώ προηγουμένως ήταν πάρα πολλοί αξιόμαχοι στον πόλεμο.

Τέτοια στρατηγήματα χρησιμοποίησαν οι σημαντικότερες προσωπικότητες του παρελθόντος από όλες τις χώρες του τότε γνωστού κόσμου, όπως ο Θεμιστοκλής, ο Λεωνίδας, ο Βρασίδας, ο Αλκιβιάδης, ο Λύσανδρος, ο Αγησίλαος, ο Ιφικράτης, ο Τιμόθεος, ο Αντίγονος, ο Ευμένης, ο Σέλευκος, ο Διονύσιος ο πρεσβύτερος, ο τύραννος των Συρακουσών, ο Μέμνων, ο Κύρος ο Μέγας της Περσίας, ο Κροίσος, ο Δαρείος Α΄, ο Ξέρξης, ο Σκιπίων, ο Σερτώριος, ο Καίσαρας, ο Οκταβιανός Αύγουστος κ.ά.

Παραδείγματα από τον κοινωνικό χώρο

1. Ο Αλκιβιάδης δοκίμασε τους φίλους του με τον εξής τρόπο: Τοποθέτησε μέσα σε κάποιο σκοτεινό μικρό σπίτι ομοίωμα άνδρα και, αφού οδηγούσε μέσα σ’ αυτό τον καθένα από τους φίλους του, δείχνοντας το ομοίωμα έλεγε ότι είχε δολοφονηθεί και παρακαλούσε να συνεργήσουν, ώστε να συγκαλύψει τη φοβερή πράξη. Οι περισσότεροι απέφυγαν να γίνουν συμμέτοχοι στη μιαρή πράξη. Ο Καλλίας όμως, ο γιος του Ιππόνικου, πλησίασε το ομοίωμα, για να βοηθήσει τον φίλο του. Τότε ο Αλκιβιάδης φανέρωσε ότι το ομοίωμα είχε κατασκευαστεί για τη δοκιμασία των φίλων. Ο Αλκιβιάδης θεώρησε τον Καλλία πιστό φίλο και ο Καλλίας ήταν τα πάντα για τον Αλκιβιάδη.

2. Ο Θρασυμήδης, ο γιος του Φιλομήλου, επειδή είχε ερωτευτεί την κόρη του Πεισιστράτου, αφού έτρεξε προς το μέρος της, τη φίλησε, όταν αυτή συμμετείχε σε πομπή. Επειδή τα αδέλφια της νεαρής δυσαρεστήθηκαν πολύ και θεώρησαν την πράξη μεγάλη προσβολή, ο Πεισίστρατος είπε: «Εάν τιμωρήσουμε αυτούς που μας αγαπούν, τι θα κάνουμε σε αυτούς που μας μισούν;». Επειδή ο έρωτας αυξανόταν όλο και περισσότερο, ο Θρασυμήδης, αφού πήρε ως συμμάχους του κάποιους συνομήλικους, περίμενε κρυφά την κοπέλα κοντά στη θάλασσα, ενώ αυτή τελούσε κάποια θυσία. Αυτοί, αφού τράβηξαν τα ξίφη τους και διασκόρπισαν το πλήθος, μπήκαν σε ένα σκάφος και τράβηξαν πορεία για την Αίγινα. Ο Ιππίας, ο μεγαλύτερος από τα παιδιά του Πεισιστράτου, που κυνηγούσε και κατέστρεφε τότε πειρατικά πλοία, επειδή νόμισε ότι και αυτό το σκάφος ήταν πειρατικό εξ αιτίας της ταχύτητας στην κωπηλασία, έσωσε την αδελφή του και, αφού συνέλαβε τους απαγωγείς, τους μετέφερε πίσω. Όταν ο Θρασυμήδης και οι φίλοι του βρέθηκαν μπροστά στον τύραννο, δεν ικέτευσαν για συγχώρηση, αλλά με πολύ γενναιότητα τον προκάλεσαν να τους μεταχειριστεί με όποιον τρόπο αυτός ήθελε, λέγοντας ότι αψήφησαν τον θάνατο από τη στιγμή που αποφάσισαν την απαγωγή. Ο Πεισίστρατος, επειδή έμεινε κατάπληκτος από τη γενναιότητα των νεαρών, έδωσε σε γάμο τη θυγατέρα του στον νεαρό Θρασυμήδη. Με την πράξη του αυτή απέκτησε την εύνοια και τη φιλία τους, γιατί κατά την κρίση τους δεν ήταν πλέον τύραννος αλλά καλός πατέρας και δημοκρατικός πολίτης.

Ο κεντρικός πυρήνας του έργου του Πολύαινου είναι η επίτευξη ενός στόχου. Αυτός πραγματοποιείται, συνήθως, με δόλο και απάτη, μέσω ενός στρατηγήματος, ενός τεχνάσματος. Εάν κάποιος μειονεκτεί στην εκπλήρωση του στόχου, πρέπει να βρει ένα στρατήγημα, ώστε το μειονέκτημα να το μετατρέψει σε πλεονέκτημα. Εάν δεν βρει τρόπο να αποκτήσει πλεονέκτημα, δεν θα μπορέσει να επιτύχει τον στόχο του.

Οι πιο πρόσφατες κυκλοφορίες του έργου σε μετάφραση είναι:

Πολύαινος (2022). Στρατηγήματα. Πράξεις στρατηγικής ευφυΐας, τεχνάσματα και δόλος, για επιτευχθεί ένας σκοπός. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος.

Πολύαινος (1994). Στρατηγήματα Ζ΄, Η΄. Περικοπές από τον Πολύαινο. Αθήνα: Κάκτος.

Krentz, P. – Wheeler, L. E. (1994). Polyaenus. Stratagems of war. Vol. 1-2. Chicago: Ares Publishers.