Αρχιμ.Βαρνάβας Σαράτσης -Θεολόγος-MSc Δημόσιας Διοίκησης (Εκκλησιαστικά Ιδρύματα) MSc Θρησκεία, Γεωπολιτική και Διεθνής Ασφάλεια- Ειδικός αναλυτής θρησκευτικής και εκκλησιαστικής διπλωματίας- Υποψήφιος Διδάκτωρ, Τμήμα Κοινωνικής και Ποιμαντικής Θεολογίας, Α.Π.Θ.
Η σύγχρονη διεθνής πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από αλλεπάλληλες κρίσεις που υπερβαίνουν τα κλασικά στρατιωτικά ή οικονομικά όρια. Από τις ταυτοτικές συγκρούσεις στον Καύκασο έως τις πολιτισμικές μετατοπίσεις στα Βαλκάνια και την Ουκρανία, γίνεται σαφές ότι η γεωπολιτική σήμερα είναι τόσο πολιτική και στρατηγική, όσο και ανθρωπολογική και θρησκευτική. Σε αυτό το πλαίσιο, το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναδεικνύεται σε διακριτό και σημαντικό παράγοντα με ιστορική συνέχεια, κανονική ευθύνη και διαπολιτισμική λειτουργία.
Το ουκρανικό εκκλησιαστικό ζήτημα αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση σύγκλισης αυτών των παραμέτρων: πρόκειται για μια υπόθεση όπου η θρησκεία, η ταυτότητα, η πολιτική κυριαρχία και η ιστορική μνήμη τέμνονται, δημιουργώντας ένα περιβάλλον έντασης αλλά και δυνητικής θεραπείας. Η απονομή του Τόμου Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (OCU) το 2019 από την Πρωτόθρονη Εκκλησία της Ορθοδοξίας υπήρξε κομβικό γεγονός στην εκκλησιαστική, αλλά και τη γεωπολιτική ιστορία της περιοχής.
2. Ουκρανία: μια καμπή ταυτότητας
Η Ουκρανία, ιδίως μετά το 2014 και τον πόλεμο στην ανατολική της περιοχή, βρέθηκε αντιμέτωπη με μια βαθιά κρίση ταυτότητας. Στην κρίση αυτή η θρησκεία δεν αποτέλεσε απλώς «παράπλευρο στοιχείο», αλλά έναν από τους πιο ισχυρούς φορείς συλλογικής συνείδησης. Οι ενορίες, τα μοναστήρια, οι πνευματικοί δημιουργοί, οι παραδόσεις μνήμης και μαρτυρίας κατέστησαν θεμέλια της κοινωνικής συνοχής, σε μια στιγμή όπου το κράτος δοκιμαζόταν.
Σε αυτού του τύπου τις κρίσεις, η θρησκευτική ταυτότητα δεν είναι ουδέτερη· μπορεί να λειτουργήσει είτε ως δίαυλος γέφυρας είτε ως πολλαπλασιαστής εντάσεων. Η Ουκρανία γνώρισε και τα δύο. Για μεγάλο μέρος του πιστού λαού, η Ορθοδοξία αποτέλεσε χώρο παρηγορίας και ενότητας. Ταυτόχρονα, το ζήτημα δικαιοδοσίας και κανονικότητας των Εκκλησιών μετατράπηκε σε πεδίο πολιτικής εκμετάλλευσης, εντείνοντας την πόλωση.
3. Εκκλησιαστική και Θρησκευτική Διπλωματία: Ένα απαραίτητο εργαλείο
Η συζήτηση για τη σχέση Εκκλησίας και Διεθνούς Ασφάλειας είναι σχετικά νέα στην πολιτική επιστήμη, αλλά εξαιρετικά παλιά στην ορθόδοξη ανθρώπινη εμπειρία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία διαθέτει ιστορική γνώση της ανθρώπινης ψυχής και των κοινωνικών νοημάτων. Κατανοεί ότι ο ναός δεν είναι απλώς οικοδόμημα, αλλά «χώρος νοήματος», ότι οι ενορίες είναι κοινωνικά κύτταρα, ότι η μνήμη των κεκοιμημένων είναι στοιχείο ταυτότητας, ότι η βία πάνω στο ιερό δεν είναι διοικητική πράξη, αλλά πληγή στην κοινότητα.
Γι’ αυτό και η Ορθόδοξη εκκλησιαστική διπλωματία, όταν ασκείται, έχει τεράστια αξία. Δεν λειτουργεί απειλητικά, δεν προϋποθέτει ισχύ υλική, δεν φέρει στρατό, αλλά φέρει δικτύωση, κύρος, ιστορική μνήμη και πνευματικό λόγο. Σε περιβάλλοντα κρίσης, αυτή η «ήπια ισχύς» είναι πολύτιμη.
4. Ο Οικουμενικός Θρόνος: Θεσμική και ιστορική συνέχεια
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αποτελεί —ανεξάρτητα από κρατικά σύνορα— κορυφαίο θεσμό της παγκόσμιας Ορθοδοξίας. Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι συνδυάζει:
1.Κανονική ευθύνη (ως Πρωτόθρονος Εκκλησία)
2.Ιστορική διαχρονία (άνω των 1.700 ετών)
3.Διασπορική παρουσία (με ισχυρές κοινότητες σε Δύση και Ανατολή)
4.Διαπολιτισμική λειτουργία (διάλογος με Ισλάμ και Δύση)
Πρόκειται για έναν θεσμό ο οποίος επιβίωσε αυτοκρατορίες, πολέμους, μεταναστεύσεις, γενοκτονίες, επαναστάσεις, ολοκληρωτισμούς και κρατικές μεταμορφώσεις — διατηρώντας θεσμική συνέχεια και πνευματικό λόγο.
5. Η Αυτοκεφαλία ως πράξη κανονικής θεραπείας
Η απονομή του Τόμου Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας το 2019 δεν υπήρξε πολιτική πράξη, αλλά κανονική πρωτοβουλία.
Στόχευε:
-στη θεραπεία ενός σχίσματος δεκαετιών,
-στη σταθεροποίηση της εκκλησιαστικής ζωής ενός λαού,
-στη διασφάλιση ποιμαντικής προσέγγισης μέσα σε πολεμικό περιβάλλον,
-στη μείωση της κρατικής εμπλοκής.
Αυτά δεν είναι πολιτικές αιτιολογίες· είναι εκκλησιαστικές και ποιμαντικές προθέσεις.
6. Η πατριαρχική ομιλία των Θεοφανείων 2026
Τον Ιανουάριο του 2026, κατά το συλλείτουργο με τον Μητροπολίτη Κιέβου Επιφάνιο στο Φανάρι, ο Οικουμενικός Πατριάρχης έστειλε τρία σαφή μηνύματα:
1.Αντισταθμιστική συνοδικότητα
Η Εκκλησία διαθέτει ιστορικούς τρόπους θεραπείας αντικανονικών καταστάσεων και δεν χρειάζεται να προσφύγει στη λογική της επιβολής ή της τιμωρίας.
2.Απόρριψη βίας και κρατικής εργαλειοποίησης
Η θρησκεία δεν μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό όπλο· οι κρατικές παρεμβάσεις που παράγουν ρήξη δημιουργούν κοινωνική και πνευματική βλάβη.
3.Επιμονή στον διάλογο
Όχι ως ρητορεία, αλλά ως εκκλησιαστική μέθοδο θεραπείας.
Σε μια εποχή θορύβου, ο Πατριάρχης δεν φώναξε· μίλησε με εκκλησιαστική φρόνηση, που συχνά παρεξηγείται επειδή δεν είναι θεαματική — αλλά είναι αποτελεσματική με τον χρόνο.
7. Το Φανάρι ως διακριτός δρών στη διεθνή σκηνή
Αν δούμε τον Οικουμενικό Θρόνο με εργαλεία διεθνών σχέσεων, προκύπτει μια ενδιαφέρουσα εικόνα: ο θεσμός αυτός δεν έχει στρατό, στόλο ή κρατική κυριαρχία, ωστόσο διαθέτει:
•συμβολική ισχύ
•κανονική ισχύ
•πολιτισμική ισχύ
•διασπορικά δίκτυα
•διαθρησκειακές σχέσεις
•διεθνή πρόσβαση
Αυτά συνθέτουν αυτό που οι διεθνολόγοι ονομάζουν soft power μέσω θεσμικού κύρους.
Στην Ουκρανία, ο Οικουμενικός Θρόνος ενήργησε ως ρυθμιστής, όχι ως παράγοντας κλιμάκωσης. Αυτή είναι σημαντική συμβολή, ιδίως σε περιβάλλον όπου ο κρατικός παράγοντας έχει την τάση να εργαλειοποιήσει το θρησκευτικό.
8. Συνεργασία με θεσμούς Διεθνούς Κύρους
Η αξία της εκκλησιαστικής διπλωματίας φαίνεται και από το γεγονός ότι ορισμένοι διεθνείς οργανισμοί έχουν αναπτύξει πλαίσια διαλόγου με θρησκευτικούς φορείς, όπως:
•Ο.Η.Ε. (μέσω προγραμμάτων Faith for Rights)
•UNESCO (προστασία θρησκευτικής κληρονομιάς)
•Συμβούλιο της Ευρώπης (θρησκευτική ελευθερία)
•Ε.Ε. (θεσμικός διάλογος με Εκκλησίες)
•ΟΑΣΕ (θρησκευτική ελευθερία και μειονότητες)
Σε όλες αυτές τις διεργασίες, το Φανάρι κατέχει αναγνωρισμένη θέση.
9. Συμπέρασμα
Το ουκρανικό εκκλησιαστικό ζήτημα έδειξε κάτι κρίσιμο: σε περιόδους κρίσης, οι θρησκευτικοί θεσμοί μπορούν να αποτελέσουν είτε εργαλεία έντασης είτε φορείς θεραπείας. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο επέλεξε τον δεύτερο δρόμο, που είναι πιο αργός, πιο απαιτητικός και πιο δύσκολος — αλλά και ο μόνος που σέβεται την Εκκλησία ως χώρο σωτηρίας και όχι επιβολής.
Σε έναν κόσμο όπου η γεωπολιτική συχνά αναλώνεται στην ισχύ, η Εκκλησία διαθέτει ένα διαφορετικό κεφάλαιο: την ανθρωπολογική κατανόηση. Αυτό είναι ίσως το πιο ισχυρό —και το λιγότερο κατανοητό— εργαλείο διπλωματίας που διαθέτουμε σήμερα.
Βιβλιογραφία
Appleby, R. Scott. The Ambivalence of the Sacred: Religion, Violence, and Reconciliation. New York: Rowman & Littlefield, 2000.
Berger, Peter L. The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. New York: Anchor Books, 1967.
Casanova, José. Public Religions in the Modern World. Chicago: University of Chicago Press, 1994.
Cavanaugh, William T. The Myth of Religious Violence. Oxford: Oxford University Press, 2009.
Haynes, Jeffrey. Religion in Global Politics. London: Routledge, 1998.
Mandaville, Peter. Global Political Islam. London: Routledge, 2007.
Payne, Daniel. The Russian Orthodox Church and Modernity. London: Routledge, 2020.
Philpott, Daniel. Revolutions in Sovereignty: How Ideas Shaped Modern International Relations. Princeton: Princeton University Press, 2001.
Thomas, Scott M. The Global Resurgence of Religion and the Transformation of International Relations. New York: Palgrave Macmillan, 2005.
Wilson, Erin K. After Secularism: Rethinking Religion in Global Politics. New York: Palgrave Macmillan, 2012.
Θεσμικές Πηγές
OSCE/ODIHR. Freedom of Religion or Belief Guidelines. Organization for Security and Cooperation in Europe, 2019.
UNESCO. Protecting Cultural and Religious Heritage in Conflict Zones, 2021.
European Union. Dialogue with Churches, Religious and Non-Confessional Organizations, 2020.
United Nations. Faith for Rights Framework, UN Human Rights Council, 2017.
Ecumenical Patriarchate. Official Patriarchal Communications and Synodal Decisions, 2018–2026.
